حقیقت حیات و اتصاف ذات به اوصاف کمالی

استاد: احسنت! یعنى ما یک مفهومى را که داراى سعۀ در مصداق است و مصادیقش متفاوت است ولى نفس مفهومش یکى است...

تلمیذ: همین را می‌خواستم متوجه بشوم که با حد مفهومی‌اش حمل بر ذات می‌کنیم.

استاد: نه مصداقی، حد مفهومى او را موجب حد در خود مفهوم نمی‌کند یعنى از مفهوم چیزى کم نمی‌کند بلکه مصادیق این مفهوم را در اینجا مختلف مى‌بینیم؛ مصداق حیات در انسان یک‌ نحوه است و مصداق حیات در شجر به‌نحوۀ دیگراست.

تلمیذ: به حمل شایع است اما حملش مثل الإنسانُ إنسانٌ نیست از باب حمل...

استاد: بله، در الإنسانُ إنسانٌ همان نفس خود حدود ماهوى را بر انسان حمل مى‌کنید، اما وجود و حیات دو مفهوم است.

تلمیذ: ولی این‌طور که فرمودید یعنی حمل ذاتی بدون حد مفهومی است چون می‌گوییم که این دو باهم... هستند و این ذات و حیات است اگر حیات را سلب کنیم ذات منهدم می‌شود پس این بدون حد مفهومی حمل ذاتی است.

استاد: نه، لازم نیست. انسان می‌تواند حمل شایع هم بکند درعین‌حال بعضى از اوصاف، اوصاف انتزاع از نفس ذات باشد. یک اوصاف، اوصاف خارج از ذات داریم.

تلمیذ: همین‌طور که تفسیر فرمودید یعنی اگر ما این را سلب کنیم ذات منهدم است پس ما حد مفهومی‌ آن را درنظر نگرفتیم.

استاد: نه اشکال ندارد، خود مفهوم نه حد مصداقى، آن مصداقى را که از این مفهوم براى انسان از کیفیت حرکت تصور کردید آن را نمی‌توانیم به خدا نسبت بدهیم چون حیات در ذات خدا با حیات در ما تفاوت می‌کند ولى حیات به معناى استمرار ذات به معنای سِعی خودش و به معنای کلى چرا به ذات حمل نمی‌شود؟

تلمیذ: این تلازمی که فرمودید...

استاد: همین! شما آن حیاتى را که به معناى استمرار ذات است حالا آن استمرار به چه نحو است؟ خودش مى‌داند ولى این‌مقدار که ذات در ذات خودش آیا مستمر است یا نه؟ یا یک جا می‌ایستد؟