وحدت و حیات در حقیقت وجود

درس پانصد و یازدهم

اقسام وحدت

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

در مباحث گذشته راجع به وحدت عینیۀ حقیقت وجود با صرافت و مصداق وحدت حقّۀ حقیقیه صحبت شد. در مسئلۀ وحدت همان‌طور که رفقا اطلاع دارند دو قسم وحدت را انسان می‌تواند لحاظ کند: یک وحدت را از نقطه‌نظر تشخص درقبال تشخص دیگر که آن تشخص دیگر مابه‌الاِشتراک و مابه‌الاِمتیازی دارد این‌گونه وحدت در عربی به آن «واحد» گفته می‌شود و در فارسی به آن «یک» گفته می‌شود و در زبان‌های دیگر بعید است که اصلاً یک هم‌چنین مسئله‌ای و یک هم‌چنین تعبیر و واژه‌ای باشد، من ندیدم.

اما از نقطه‌نظر حیثیت همگانی اطلاق واحد و یک به آن لحاظ است؛ یعنی به‌لحاظ امکانیت تصور و وجود خارجی ثانی برای این امر واحد. گرچه ممکن است که واحد وجود خارجی نداشته باشد ولکن امکان تصورش هست.

این شمس یک امر و یک کرۀ واحدی است که واحد است؛ در منظومۀ شمسی، این کرۀ شمس یک حقیقت و تعین واحد است ولی فرض تعین ثانی و شیء ثانی برای او جایز است و امکان دارد. در عربی به این واحد گفته می‌شود، در فارسی هم یک می‌گوییم.

معنای «أحد»

مسئلۀ دوم وحدت مسئله‌ای‌ است که امکان ثانی برای او نیست. البته در فارسی به این «یکتا» و «یگانه» گفته می‌شود که از آن به آلهۀ قدیم تعبیر می‌آورند مثلاً آلهۀ زیبائی‌ها، آلهۀ زشتی‌ها، آلهۀ قدرت، آلهۀ باران، آلهۀ خشکسالی، و یا یزدان و اهریمن که دو مظهر برای آثار خیر و برکت و آثار شر و مورد تنفر و زجر افراد بودند. از اینکه هرکدام از اینها ثانی قبول نمی‌کنند به آنها یگانه و یکتا گفته می‌شود. در عربی هم به این وحدت، «أحد» گفته می‌شود. «أحد» یعنی همان یکی که تصور ثانی برای او ممکن نیست. لذا مثلاً در مقام تعریف و افراط می‌گفتند: «گوهر یکتا» یعنی آن گوهری که در تمام دنیا «دو» ندارد، فقط یکتاست. یا در مقام تعریف می‌گفتند: عالِم یگانه، به آن جنبۀ مقام علمی و علوّ منزلت علمی اطلاق یگانه بودن و احدیت می‌شد یعنی تصور ثانی برای او نبود. این در مقام تعریف و اعتبارات عرفیه بود ولیکن ریشه‌اش همان ریشۀ واقع بود.