کیفیت ادراک نفس و اتحاد با صور علمیه

تلمیذ: آیا این تجربی است یا عقلی است؟

استاد: عقل هم از تجربه است دیگر! مسئلۀ عقل هم مسئلۀ تجربى است، حالا ما بحث را روى همان جهت عقلى مى‌بریم. فعلاً از نظر تجربى یک استیناس نفس با حقایق و وقایع خارجیه پیدا شود آن‌وقت بعد که استدلال عقلى بر مسئله کردیم، دیگر استغراب پیدا نشود. من منظورم این بود که ابتدا پایه و اساس مسئله را در ذهن بچینم که مشاهدات و اوّلیات و بدیهیات ما و آنچه را که اصول پایه‌ریزى شده و مفروغه براى احکام کلیات عقلى است از اول روشن شود که به چه نحوى است و ادراک وقایع خارجیه با نفس مشخص شود، وقتى که [مشخص] شد، آن‌وقت سراغ مسائلى می‌آییم که به‌نحو عقلى و علمى در علم عنائى حق باید ثابت کنیم. حالا جلسۀ بعد هم تتمۀ [بحث] را بیان مى‌کنیم.

اولین مطلب قواعد عقلی بدیهیات، اوّلیات، مسلمات، مشاهدات و این مسائل است. ما که تابه‌حال خارج از محدودۀ مبانى عقلى حرکت نکردیم ولی در تمثیل و در این مسائل و مشهودات و امثال‌ذلک قدرى توسعه و بسط دادیم براى اینکه در علم عنائى حق و مقام اجمال و مقام تفصیل، اذهان مقدارى نسبت به ذات استغراب دارند، آن استغراب را برداریم. نتایج تمام این بحث‌ها در قاعدۀ علیت می‌آید.

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد