مبانی فلسفی شیخ اشراق در اعتباریت وجود
تحلیل تفاوت مراتب ابداعیات و عالم ماده در نگاه فلسفی
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق مبنای شیخ اشراق پیرامون اعتباریت وجود و انحصار آن در ذات باری‌تعالی می‌پردازد. بحث با واکاوی اشکالات مطرح‌شده توسط مرحوم آخوند و دیگران بر کلام شیخ اشراق آغاز می‌شود که ایشان را به تناقض در تبیین عوالم عقول و نفوس در مقایسه با عالم ماده متهم کرده‌اند. استاد با نقد این برداشت، ضمن تأکید بر لزوم حمل کلام بزرگان بر صحت و پرهیز از قضاوت‌های احساسی در مجامع علمی، به تبیین دقیق دیدگاه شیخ اشراق می‌پردازد. محور اصلی این تبیین، تفاوت در نحوه ظهور حقیقت وجود در عوالم تجردی و عالم ماده است؛ به‌گونه‌ای که در عالم ماده، وجود به دلیل کثرت صور و تبدلات، به شکل اعتباریِ ماهیات جلوه‌گر می‌شود. در نهایت، استاد ریشه این بحث را در معمای پیچیده ربط حادث به قدیم دانسته و بر ضرورت دستیابی به انکشافی شهودی یا عقلی برای حل این تناقض ظاهری تأکید می‌کند.
مبانی فلسفی شیخ اشراق در اعتباریت وجود
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق مبنای شیخ اشراق پیرامون اعتباریت وجود و انحصار آن در ذات باری‌تعالی می‌پردازد. بحث با واکاوی اشکالات مطرح‌شده توسط مرحوم آخوند و دیگران بر کلام شیخ اشراق آغاز می‌شود که ایشان را به تناقض در تبیین عوالم عقول و نفوس در مقایسه با عالم ماده متهم کرده‌اند. استاد با نقد این برداشت، ضمن تأکید بر لزوم حمل کلام بزرگان بر صحت و پرهیز از قضاوت‌های احساسی در مجامع علمی، به تبیین دقیق دیدگاه شیخ اشراق می‌پردازد. محور اصلی این تبیین، تفاوت در نحوه ظهور حقیقت وجود در عوالم تجردی و عالم ماده است؛ به‌گونه‌ای که در عالم ماده، وجود به دلیل کثرت صور و تبدلات، به شکل اعتباریِ ماهیات جلوه‌گر می‌شود. در نهایت، استاد ریشه این بحث را در معمای پیچیده ربط حادث به قدیم دانسته و بر ضرورت دستیابی به انکشافی شهودی یا عقلی برای حل این تناقض ظاهری تأکید می‌کند.
مبانی فلسفی شیخ اشراق در اعتباریت وجود
11نفس نسبت به سلسلۀ مراتب نزولیه در مرتبۀ چهارم
تلمیذ: پس چرا می‌گوید: النفس درحالی‌که... نداریم ...
استاد: نه، نفس از نظر تعلقش به عالم ماده از این نظر نفس است یعنی ایشان نفس را حداقلِ مراتب نوریه گرفتند. نفس از نقطه‌نظر تعلقش به ماده «وَلکنَّ نَفسی أسلَمَت بیَدی»1 که از نقطه‌نظر تعلقش به عالم شهادت خود نفس ادنای مراتب تجردی‌اش است. از این نفس بالاتر می‌رود مرتبۀ عقل هست که آن عقل هم باز منطبق با نفس است. از عقل بالاتر می‌رود مرتبۀ نور می‌شود که آن خیلی شدید است که باز دارای معنا است. از او بالاتر می‌رود که حقیقت ربطیۀ ذاتیه می‌شود یعنی نفس نسبت به سلسلۀ مراتب نزولیه در مرتبۀ چهارم می‌شود.
أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد
- . مجمع الزوائد، ج 8، ص 225. امام شناسی، ج 1، ص 66:
«روزى حضرت رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمودند: با هر يک از افراد بشر شيطانى است که او را دعوت به‌گناه مى‌کند. عرض کردند: اى رسول خدا آيا در وجود شما هم اين شيطان موجود است؟ فرمود: بَلى و لکِن شَیطانِى أسلَمَ بیَدِى؛ آرى! لکن شيطان من به‌دست من رام شده، و تسليم و منقاد اوامر من گرديده است.»
- . مجمع الزوائد، ج 8، ص 225. امام شناسی، ج 1، ص 66: