نقد رویکرد قشری در مواجهه با معارف و عرفان

توجیه نظریۀ مرحوم صاحب اشراق و دفاع از شخصیت ایشان

خب از این نقطه‌نظر اشکال و مسئلۀ ایشان برطرف می‌شود اما همان‌طوری‌که عرض کردم این توجیه نباید توجیه موجهی باشد زیرا اعتباری دانستن مفاهیم اعتباریه و انتزاعیه چیزی نیست که حالا شخصی مثل ایشان بیاید و بگوید که وجود امر اعتباری است و مقصودش همان اعتباریت به معنای مفاهیم باشد. در عالم مفاهیم هیچ آدم کم‌سوادی حتی قائل به اصالت نیست چه برسد به شخصی مثل ایشان که خب بالأخره فرد بسیار متینی در معارف بوده و خیلی عمیق بوده و با ذوق شهودی هم مطالب را تا حدودی اثبات کرده است. مرحوم شیخ اشراق مطالب ذوقی و شهودی هم داشته و از کلماتش این مسئله به‌دست می‌آید که از آن مسئلۀ شهود برای استدلالاتش کمک گرفته است. اگر انسان عبارت‌های ایشان را مطالعه کند این مسئله به‌نظر می‌رسد! همان‌طور که در عبارت‌های مرحوم حاجی در کتاب منظومه هم نحوۀ عبارت نشان می‌دهد که آن مسائل کشفی ایشان در کیفیت ترتیب قیاسات تأثیر داشته و حکایت از یک نوع تازگی می‌کند چون عبارت نشان می‌دهد؛ عبارت آن حقیقت و منشأ انتزاع خودش را نشان می‌دهد! کلمات نشان می‌دهند که این منشأ انتزاع چه بوده است! در جزئیت می‌گفتیم که منشأ انتزاع رفع می‌شود، خود آن منشأ انتزاع را باید دید که چیست؛ مطالبی را که افراد می‌گویند، باید دید که منشأ انتزاع آنها چیست! کلماتی را که می‌نویسند باید انسان ببیند که منشأ انتزاعش چیست! آن منشأ انتزاع خیلی مهم است! خیلی مهم است! آیا منشأ انتزاع تصورات توخالی، توهمات پوچ، صرف قرائت بعضی از کتب، تصورات و عالم توهمات است یا منشأ انتزاع استفاضه و استناره از عالم غیب است، خیلی تفاوت می‌کند!

یک وقت من یک کتابی را می‌خواندم کتاب اصولی بود و اصلاً هیچ ارتباطی به این مطالب نداشت. کتاب متقنی هم بود شرح معالم مربوط به سید علی قزوینی بود، ایشان حاشیه‌ای هم بر قوانین دارد. خدا مرحوم آقای غروی را رحمت کند، وقتی که من تنها پیش ایشان قوانین می‌خواندم آن موقع آن حاشیۀ سید علی بر قوانین را مطالعه می‌کردم و هنوز هم دارم. خلاصه مطالعه می‌کردیم.