تحلیل اصالت وجود و ماهیت در جعل

فَحالُ الوجودِ و الماهیة عَلى قاعدتِنا ... [پس حال وجود و ماهیت بنابر قاعدۀ ما] در تأصل و اعتباریت به‌عکس حال اینها عند المجهور است. آنها اصالت را به ماهیت می‌دهند و اعتباریت را به ‌وجود می‌دهند ما اصالت را به‌ وجود می‌دهیم و اعتباریت را به ماهیت می‌دهیم. فَهذا ممّا یَقضی ... [پس این از آن چیزهایی است که تعجب‌آور است، پس با دقت در مورد آن فکر کنید.]

اصل و اساس قولِ نسبت وجود به خدا

تلمیذ: تقدم عقلی وجود نسبت به ماهیت منتها در اصل تقدم ماهیت است شاید در واقع خلط همین باعث اصالة الماهوی شده نسبت به ظهورات ظهور خود وجود در عالم خارج یعنی همین باعث شده که اینها نسبت به ماهیت اصالت قائل شوند.

استاد: البته علل متعددی دارد؛ یکی اینکه اینها وجود را اختصاص به خود به‌واسطۀ عدم سنخیت [می‌دانند]. برگشت اشکال اصلی قضیه به مسئلۀ سنخیت است یعنی چون بین موجودات و فاعل سنخیتی را ندیدند لذا از آن‌طرف نمی‌توانند انکار وجود را در فاعل کنند و از آن‌طرف اگر بخواهند قائل به دو وجود بشوند اشکال لازم می‌آید و لازمه‌اش این است که قائل به تصور ماهیت در وجود شوند چون هر دوئیتی اقتضاء حدود می‌کند و حدود به مسائل و ذاتیاتی خارج از خود ذات شیء برمی‌گردد. بنابراین برگشت مسئله به دو وجود است و دو وجود هم اقتضاء دو ماهیت می‌کند و ماهیت هم اقتضاء جعل می‌کند پس ذات باری از غناء ساقط می‌شود و احتیاجی به علت پیدا می‌کند. این اشکال باعث شده که به‌واسطۀ عدم سنخیت در موجودات و در وجود باری بیایند وجود را به خدا نسبت بدهند و در بقیه قائل به ماهیات بشوند. این اصل و اساس این مسئله است. البته اشیاء و چیزهای دیگری هم در این زمینه ممکن است وجود داشته باشد که هست ولی اصلش این است.

تقدم ماهیت در خارج بر وجود به‌حسب تحلیل عقلی