تبیین حرکت توسطیه و قطعیه در فلسفه

پس متحرک در أین از آن چیزی که جسم او را احاطه کرده است در هر زمان حرکتش، باید برای او بالضروره یک أین بالفعلی وجود داشته باشد. لازمه‌اش این است که خلائی باشد که محال است. خلأ این است که متحرکی باشد یعنی ظرفی باشد و در خارج، مکانی نباشد ولی در اینجا به‌عکس است یعنی در هردوی آن هست همان‌طور که خود مرحوم حاجی هم فرمودند در اینجا مکانی هست و فعلیت متحرکی دیگر در آنجا وجود ندارد. این‌هم باز در اینجا خلأ است.

تفاوت فلک و کهکشان

اشکال دومی که ایشان کردند بنا بر همان قاعده و حرکت وضعی در افلاک هست البته [در علم فیزیک] جدید فلک را [به این‌صورت] نداریم و وجود ندارد چون آنچه‌ که در عالم هست عبارت‌ از اجرام هستند که خود جرم فی‌حدّنفسه برای خودش استقلال دارد البته در ارتباط با یکدیگر حرکتِ دَجّازه و اینها برای خودشان یک تشکل فیزیکی را به‌وجود می‌آورند اما اینکه ما جرمی داشته باشیم و خارج از این جرم، جرم دیگری وجود داشته باشد که آن جرم دیگر هم او را و هم حرکت او را تشکیل می‌دهد یک هم‌چنین چیزی در فیزیک جدید نیست. این فرض قدمای قدیم است. آنهایی که امروزه می‌گویند می‌گویند که کهکشان است ولی کهکشان مسئله‌اش با افلاک فرق می‌کند. کهکشان چیزی جز خود اجرام نیست. اینها به غیر از خود اجرام قائل به یک وجود دیگری بودند؛ آن وجود شاعر و وجود فعلی که این اجرام را دربر دارد و خودش مدیر و مدبر خود جرم است یعنی هم‌چنین مسئله‌ای داشتند و [در مورد] آن افلاک قائل به حرکت وضعی بودند و آن حرکت حرکت غیر منفک بود به‌نحوی‌که اگر آن حرکت وضعی را از افلاک بگیرید آنها متلاشی خواهند شد.

اشکال دیگری که وارد می‌شود و مرحوم آخوند می‌فرماید این است که بر مسلک طبیعیات آن زمان که شما هم خودتان معترف هستید افلاک، غیر منفک از حرکت وضعی هستند. اگر حرکت وضعیه را نداشته باشند همۀ آنها معدوم خواهند شد.