نقد دیدگاه مشائین درباره اشتداد و ضعف در ماهیت

من‌باب‌مثال وقتی که یک سیاهى فحم¹ را شما درنظر مى‌گیرید، قطعاً سواد فحم بر سوادى که از الوان متفاوته روى نقش درب و دیوار و فرش و اینها هست، آن سواد طبعاً اقواست. این اقوائیت و اشدیت سواد فحم بنابراین از کجا آمد؟! پس ما خود آن سواد را شدیدتر از سواد بر شیء دیگر احساس مى‌کنیم. این اشکالی است که مطرح شده و مشائین آمده‌اند و به‌طورکلى مسئلۀ اختلاف در سواد و اختلاف‌ در همان کیف را به ذاتى خود آن سواد برنگرداندند و ارجاع ندادند، بلکه قائل به فصل ممیز شده‌اند که آن فصل ممیز موجب اختلاف بین دو فردی است که در تحت حقیقت سواد داخل هستند. آن فصل موجب این اختلاف شده است، نه خود سواد. خود سواد یک حقیقت متواطى است که به‌نحو یکسان بر همۀ افرادى که مشمول تحت سواد هستند صدق مى‌کند..

مثل انسان که یک حقیقتی متواطی است که بر همۀ افرادى که داخل در تحت انسان هستند صدق مى‌کنند، این‌هم همین‌طور است منتها آن فردى که داخل در تحت حقیقت انسان است دو حیثیت دارد؛ حیثیت اولش همان حیثیت انسانیت آن است که آن انسانیت مابه‌الاِشتراک بین همۀ افراد است و در آن صدق، صدق تواطى است. حیثیت دوم حیثیت فردیه است؛ یکى دو متر قدش است و یکى یک متر و پنجاه قدش است و یکى از اول پنجاه سانت است. مثلاً قد بچه سى یا چهل سانت است، بزرگ‌تر که مى‌شود پنجاه سانت مى‌شود، بعد یک متر، بعد یک متر و نیم، بعد تا دو متر هم مى‌رسد. بعد مى‌بینیم خود افراد داراى الوان متفاوت هستند. بعد مى‌بینیم خصوصیات و صفات افراد تفاوت مى‌کند و هیچ‌کدام از اینها موجب شدت و ضعف آن حقیقت انسانیت در فرد نمى‌شوند.

بازگشت اختلاف در وجودات به عوارض، نه ذات

آنچه که موجب اختلاف اینهاست عبارت از عوارض خارجیه است که باعث اختلاف در این افراد متفاوته و مشترکه در تحت حقیقت واحده شده است. این مسئلۀ اختلاف در سواد و اشدیت را مشائین بر همان حقیقت متواطیه حمل کردند مانند حقیقت انسان بر همۀ افراد و گفته‌اند که همان‌طور که ما اشدیت و اضعفیت احساس نمى‌کنیم و شدت و ضعف در این حمل وجود ندارد، در حمل اسود بر افراد مختلفه هم شدت و ضعف وجود ندارد؛ هم بر فحم شما اسود مى‌گویید و هم بر جلد کتاب اسود مى‌گویید. درحالی‌که سواد فحم بسیار قوی‌تر و شدیدتر از سواد بر جلد کتاب است. ولى این حقیقت متواطى است و هیچ ارتباطى این شدت و ضعف به آن حقیقت ندارد.