بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

وَ فصولُ السَّوادِ و إن کانَت ماهیتُها بِحسبِ مُلاحظةِ العَقل غَیرَ ماهیةِ السَّوادِ الَّذی هوَ الجِنس لٰکنَّها مِمّا یَصدقُ عَلیها مَعنَى السَّوادِ الجِنسیِّ.

فصل‌های سواد که در دو فرد باهم فرق می‌کنند گرچه ماهیت آن به‌حسب ملاحظۀ عقل غیر از ماهیت سوادی است که جنس است چون اگر ماهیتش همان ماهیت سواد باشد دیگر اختلاف نباید در اینجا بیاید. لکن جدای از سواد هم نیست ـ مثل اینکه قر و قاطی کرده است!! ـ و بر آن فصول سواد معنای سواد جنسی صدق می‌کند یعنی گرچه فصول سواد از آن جنس خارج هستند ولی همین معنای جنسی هم بر آنها صدق می‌کند.

ما که نفهمیدیم! این اگر فصل است که فصل با جنس فرق می‌کند‌. اینکه از یک طرف می‌گویید که این اختلاف و شدت و ضعف برای فصل خارج از آن جنس است و از یک طرف می‌گویید که این جنس بر آنها صدق می‌کند! مثل این است که بگوییم: حیوانیت بر ناطقیت صدق می‌کند!

فالتَّفاوتُ بِحسبِها لا یوجبُ أن یَکونَ تَفاوتاً فی غَیرِ مَعنَى السَّواد.

تفاوت به‌حسب این فصول، تفاوت در غیر معنای سواد نیست. مرحوم آخوند به همین‌جا ایراد می‌گیرد و می‌گوید که این چه حرف چرندی است که می‌زنید؟!

وَ أنتَ تَعلمُ‌ أنَّ القولَ بِأنَّ الشَّدیدَ مِنَ السَّوادِ و الضَّعیفَ مِنه لَیسَ بَینهُما تَفاضلٌ فی السَّوادیةِ و لا اختلافَ فی حَملِ السَّوادِ عَلیهِما بَلِ التَّفاوتُ إنَّما هوَ بَینَ الجِسمَینِ المَعروضینِ لَهُما فیهِ بَعیدٌ عَنِ الصَّوابِ.

اینکه بگوییم که شدید از سیاهی و ضعیف از سیاهی اصلاً اختلافی در سوادیت ندارند چشم شما می‌بیند و اختلاف ندارند! پس شما بگویید که بین سفیدی و سیاهی هم فرقی نیست شما اشتباه می‌بینید! اختلافی در حمل سواد بر آنها نیست و سواد بر آن دوتا به یک میزان حمل می‌شود. هم سواد بر این حمل می‌شود و محمول قرار می‌گیرد هم سواد محمول برای او قرار می‌گیرد و شما این را بگویید که تفاوت بین دو جسم معروض برای آن دو فرد سواد هستند این حرف قابل توجهی نیست.