ضابطه اختلاف تشکیکی در فلسفه

مسئلۀ دوم این است که به تشکیک به اشدیت و اضعفیت برمى‌گردد که این تشکیک در اشدیت و اضعفیت آیا در افرادى که در تحت این طبیعت هستند موجب اختلاف نوعى می‌شود یا نه؟ یعنى فرض کنید که رنگ جسمى به رنگ دیگر متحول می‌شود، این تحول از لون به لون دیگر آیا موجب اختلاف در نوع خواهد شد یا موجب اختلاف نخواهد شد؟ البته این مسئله مربوط مى‌شود به آنجایى که آن لونى که مفهوم مشمول براى یک طبیعت نوعیه است از نظر صدق عرفى از آن طبیعت نوعیه خارج نشود؛ مثلاً از یک لون اخضر وقتى که همین‌طور حرکت مى‌کند ـ اگر شیئی را در جلوی آفتاب نگه دارید می‌بینید که هر روز آفتاب رنگ اینها را ازبین می‌برد و آن را کم‌کم به رنگ دیگرى تبدیل مى‌کند ـ آن اخضریت کم‌کم ازبین مى‌رود تا کم‌کم به صفرائیت و اصفر بودن متمایل می‌شود و لون به آن برمى‌گردد. یک‌وقت رنگ از طبیعت خودش به طبیعت دیگری برمی‌گردد مثلاً سفید برمى‌گردد و سیاه می‌شود، مشخص است براى اینکه فصول این دو باهم متفاوت است؛ رنگ سفید و رنگ بیاض یک فصل دارد و سواد فصل دیگرى دارد ولى در خود بیاض یک‌مرتبه مى‌بینیم که مراتب مختلفى وجود دارد. آیا این مراتب مختلف موجب اختلاف در نوع خواهد شد یا نه؟ این‌هم مطلب دوم که مورد اختلاف بین این دو دسته است.

اختلاف سوم که مرحوم آخوند ذکر مى‌کنند مسئله به تفاوت به‌حسب کیف و کم است. البته این مسئله احتیاج به مقداری تفسیر دارد، فعلاً مرحوم آخوند فهرست‌وار ذکر مى‌کنند و بعداً مطلب را توضیح می‌دهند. اینکه آیا این دو قضیۀ تشکیک در کم یا تشکیک در کیف، دو نوع مختلف تشکیک است یا یک نوع است و تفاوتى از نظر کم و کیف در اختلاف نوع تشکیک نمى‌کند؟ فرض کنید تشکیک در کیف مثل لونى از یک طبیعت نوعیه به یک طبیعت دیگر متحقق شود یعنی اشتداد پیدا کند یا ضعف در او پیدا کند. این اشتداد و ضعف تشکیک بر اختلاف در کیف است. در کم مثل این است که فرض کنید جسمى از نظر مقدار، کم‌وزیاد شود. یک نخ یا یک کش را درنظر بگیرید، ده سانت طول این کش است، وقتى این کش را بکشید شاید تا پنجاه سانت این امتداد پیدا کند، آیا این اختلاف امتداد که از نقطه‌نظر کم و مقدار پیدا می‌شود آیا موجب می‌شود که ما این دو نوع از تشکیک و اختلاف را دو چیز بدانیم یا‌اینکه این را یک چیز بدانیم که در دو عَرَض و دو مقوله انجام شده است؟ علىٰ‌کلّ‌حال خود مسئلۀ تشکیک آیا در اینجا دو نوع مختلفۀ تشکیک است یا یک نوع تشکیک است؟ و آن عبارت از اشدیت یا اضعفیت است اما آن اشدیت و اضعفیت از نقطه‌نظر عرضى دو جنبه پیدا کرده است که یکى در کیف است و یکى در کم است. این‌هم اختلاف سوم که بین این دو دسته وجود دارد.