ضابطه اختلاف تشکیکی در فلسفه

درس پانصد و هفتاد و سوم

ضابطۀ اختلاف تشکیکی (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تنبیهٌ تفصیلیٌ:

ضابطةُ الاختلافِ التشکیکی‌ على أنحائِه هو أن یختلفَ قولُ الطبیعةِ المرسلةِ على أفرادِها بِالأولویةِ أو الأقدمیةِ أو الأتمیةِ الجامعةِ لِلأشدیةِ و الأعظمیةِ و الأکثریةِ و الخلافُ بینَ شیعةِ الأقدمینِ و أتباعِ المعلمِ الأول مِن المشائین‌ فی أربعِ مقاماتٍ.¹

مرحوم آخوند بعد از بیان مسئلۀ تشکیک در ماهیت که اشراقیون این مسئله را مطرح کرده بودند و آن مسئله به اختلاف ذات و ذاتى چه در فصل و چه در عوارض ذاتیه از عام و خاص در خود آن حقیقت مشککه بود و این مسئله با ادلۀ مخالف مشائین رد شد.

جوابى که مرحوم آخوند از این قضیه دادند پاسخى بود تقریباً متمایل به مسئله و مکتب اشراقیون که قائل به اختلاف ماهوى در مراتب تشکیکى ذات و ذاتیات هستند و همان‌طوری‌که عرض شد به‌نظر مى‌رسید که کلام مشائین در این قضیه بر کلام اشراقیین ترجیح دارد و مسئله به تشکیک در ماهیت برنمى‌گردد. البته عرض شد که این مطلب به‌طور کامل هنوز در وقت خودش و جاى خودش نیست. وقتى که بحث تشکیک به پایان رسید آن‌وقت راجع به این مسئله در آنجا خدمت رفقا مطالبى که به‌نظر مى‌رسد عرض می‌شود. مرحوم آخوند به‌طور‌کلى اختلاف بین این دو فرقه را در چهار مسئله مطرح مى‌کند.

مطلب اول همان است که اخیراً راجع به آن صحبت شد که ذات و ذاتى به انحاء تشکیک خودشان که مسئله به جنس و فصل برگردد که ذات باشد و ذاتیات هم عرضِ عام و خاص به انحاء تشکیک در اولیّت و اولویت در تحقق، در اولویت و عدم اولویت، در شدت و نقصان و ضعف که همۀ مرتبۀ اکثریت و اقوائیت و اعظمیت را شامل می‌شود در همۀ اینها آیا ممتنع است که یک طبیعت مرسله و غیر مقیدۀ به زمان و مکان و به ادوات مبالغه یا ادوات کلى و تأکید، مى‌تواند در همان حقیقت خودش و طبیعت خودش بر افراد به‌نحو مختلف صدق کند به‌نحوى‌که بعضى از این افراد حصۀ بیشترى از این طبیعت نسبت به فرد دیگر دارند، این مطلب ممتنع است یا ممتنع نیست؟