تبیین حقیقت وجود و اختلاف تشکیکی در ذاتیات

فلیسَ الافتراقُ بینَ الخطین المُتفاوتین بالطولِ و القصرِ إلا بِکمالیةِ الخط و نقصِه و کذا بینَ السوادِ التّام و الناقص فإنّهما اشتَرَکا فی السوادیةِ و ما افتَرَقا فی أمرٍ خارجٍ عن السوادیةِ فصلاً کان أو غیره فإنَّ التفاوتَ فی نفسِ السوادیة.

افتراق بین دو خط متفاوت به طول و قصر نیست مگر به کمالیت خط و نقصش؛ این خط کمال دارد و آن خط ناقص است ولى به خود آن حقیقت [خط] اینها با همدیگر اختلاف ندارند و هم‌چنین در سوادیت باهم مشترک هستند و صدق سوادیت بر هردو یکى است و در امر خارج از سوادیت باهم افتراق ندارند حالا مى‌خواهد فصل باشد یا مى‌خواهد جنس باشد.

بنابراین مرحوم آخوند مى‌خواهند بگویند که شما باید کلام شیخ اشراق را خوب بفهمید تا مقصود از اشتداد ذاتیات را متوجه شوید که اشتداد در ذاتیات به چه می‌گویند.

منظور از اشتداد در ذاتیات

اشتداد در ذاتیات به خود آن ذاتى گفته مى‌شود که در عین صدق حملش بر افراد در عین حمل موجب اختلاف هم خواهد شد.

و اعتُرِضَ علیه بأنَّ طبیعةَ المقدارین الزائد ... .

اعتراضى که بر شیخ اشراق شده است از ناحیۀ مرحوم شیخ است ... .

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد