تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

تلمیذ: این قضیه به‌خاطر این نیست که منشأ خارجى دارد؟

استاد: منشأ خارجى به‌خاطر اصل تکوّنش است. وقتى که منشأ خارجى آمد و ذهن از آن منشأ خارجى مفهومى را فهمید، دیگر بقیۀ کارهایش را خودش انجام می‌دهد.

استاد: همین الآن که ما خط ده سانتى را تصور مى‌کنیم، دوباره این‌هم به‌خاطر این است که خط ده سانتى را در خارج داریم.

استاد: خط ده سانتى را در خارج دیدید، ممکن است اصلاً در خارج نداشته باشیم، ممکن است آنچه را شما در خارج دیده‌اید خط پنج سانتى یا سه سانتى باشد.

تلمیذ: یک تصور از ده سانتى داریم دیگر!

استاد: نه نداریم.

تلمیذ: منظور خط نیست! ده سانت!

استاد: آهان! این ده سانت را ذهن درست کرده است، نه خارج! خارج برای براى شما فقط پنج سانتى را آورده است و بعد هم سه سانتی بعد شما‌ مى‌گویید که آن چیزی که پنج سانتى است مى‌تواند یک کیلومتر هم شود. دیگر آن را ذهن درست مى‌کند، خود اصل مقدار را شما از خارج فهمیده‌اید و بعد راجع به آن تجرید مى‌کنید، مشخصات و متمایزات خارجى را حذف مى‌کنید و یک معناى کلى مجرد و معرّاى از متمایزات خارجی را ترسیم مى‌کنید که آن معنا قابل سعه است ـ هم بر خارج هم بر غیر خارج ـ آن معنا شدت و ضعف برمى‌دارد. حالا شدت و ضعفى که آن معنا برمی‌دارد یا در خارج وجود دارد یا در خارج هنوز وجود ندارد یا شما هنوز به آن نرسیده‌اید و برخورد نکرده‌اید.

تلمیذ: شدت و ضعفش هم مفهومی مى‌شود دیگر؟

استاد: آن‌هم مفهومی مى‌شود.

تلمیذ: یعنى در واقع شما خلاقیت ذهن را مى‌فرمایید؟

استاد: بله بله.

تلمیذ: یعنى خلاقیت دارد بدون اینکه به خارج توجه کند؟

استاد: [بله] بدون اینکه به خارج توجه کند.

و اعتُرِضَ علیه بأنَّ طبیعةَ المقدارین الزائد و الناقص على شاکلةٍ واحدةٍ و التفاوتُ بینهما لیسَ بِنفسِ المقدار المطلق و إن کانَ فیه فإنَّ ما بِه التفاوت غیر ما فیه التفاوت.