تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

این اعتراض، اعتراضى است که مشّائین بر کلام مرحوم شیخ اشراق کردند که طبیعت دو مقدار زائد و ناقص، یک قسم است؛ یعنى یک مفهوم بر هردو صدق مى‌کند و هردو در تحت یک نوع هستند. تفاوت بین اینها به خود مقدار مطلق نیست بلکه به‌خاطر افراد خارجى و خصوصیت فردیۀ خارجیه است. اگرچه تفاوت در مقدار مطلق است. مقدار مطلق یعنى المقداریة، مقدر مقید یعنى ده سانت، نه! در مقداریت تفاوت وجود ندارد، اگرچه تفاوت خارج از مقدار هم نیست یعنى تفاوت در مقدار است، نه‌اینکه تفاوت به مقدار است که مقدار فصل شود.

فرق مابه‌التفاوت با مافیه‌التفاوت در محط بحث

بنابراین مابه‌التفاوت با مافیه‌التفاوت تفاوت دارد. آن چیزی که به او تفاوت است مثل اعراض خارجیه، مشخصات خارجیه، متمایزات خارجیه، غیر مافیه‌التفاوت است که مثل مقدار باشد. مافیه‌التفاوت موجب تشکیک نمى‌شود؛ موجب تشکیک صدق مفهوم بر این شیء نمى‌شود. تشکیک در آن جایی است که از عوارض خارجى بیاید و این شیء را کم‌وزیاد کند، نه‌اینکه خود آن مفهوم باعث این تفاوت و تشکیک شود.

لأنَّه بنفسِ المقداریةِ المختصةِ بکلٍّ منهما فی حدِ فردیتِهما بحسبِ اختلافهما فی التمادی على أبعادٍ محدودةٍ إلى حدودٍ معینةٍ.¹

چون در اینجا به نفس مقداریت مختصّه‌ای است. تفاوت به خود مقداریتى است که مختص به هرکدام از این دوتا در حد فردیتشان است، نه در حد مفهومشان. فردیت خارجى آنها در مقداریت باعث اختلاف شده است، نه اطلاق مقدار بر آنها! اطلاق مقدار به هردو یکى است یعنى به همان مقدار که به یکى خط گفته مى‌شود به همان مقدار هم به دیگری خط گفته مى‌شود. هردو خط است و تشکیک ندارد. بله! اختلاف به آن خصوصیت فردیۀ خارجیه است که در حدّ فردیت این اختلاف در اینجا به‌وجود مى‌آید. به‌حسب اختلافشان در تمادى بر ابعاد محدوده تا حد معیّن، هرکدام از اینها در تمادی داراى مراتب بى‌نهایت هستند.

و ذلک أمرٌ خارجٌ عن طبیعةِ المقداریةِ تابعٌ لها مِن جهةِ استعداداتِ المادةِ و انفعالاتِها المختلفةِ فَکلٌّ مِن الطویلِ و القصیرِ مِن الخطین إذا لوحظا مِن حیثُ طبیعةِ الخط کانَ کل منهما طولاً حقیقیاً یُضاهی الآخر فی أنَّه بعدٌ واحدٌ و لا یعقل بینهما فی هذا المعنى تفاضلٌ أصلاً.