تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

بله، مسئله‌اى در اینجا هست که ما‌به‌الاِختلاف است یعنى در همان مقدارى که آن مقدار مابه‌الاِشتراک است، در خود آن مقداریت در اینجا تشکیک وجود دارد پس این فیه‌الاِختلاف به فرد خارجى برمى‌گردد، نه به خود اطلاق طبیعت مرسله! یعنى خود فرد خارجى سهم بیشترى از مقدار دارد. سهم بیشتر از مقدار داشتن با صدق بیشتر مفهوم مقدار دوتاست! هردو با همدیگر فرق مى‌کنند! سهم بیشتر از عدد داشتن با اطلاق مفهوم عددیت بر یک عدد دوتاست؛ بین عدد ده و عدد شش اختلاف هست و این اختلاف اختلاف در ماهیت نیست! ماهیت شش به همان مقدار از عددیت سهم دارد که ماهیت ده از عددیت سهم و نصیب دارد و هیچ فرق نمى‌کند. چه شما بگویید: عدد شش، پاسخى که برای ما هو آورده‌ مى‌شود باید کمّ قار الذات غیر متصل فی تعدد باشد یا شبیه همین جواب.

لذا این کمّى که الآن داراى تعدد و شمارش است ـ که خط و سطح جسم را خارج مى‌کند ـ عبارت است از مفهومى که این مفهوم از یک که شروع می‌شود هم بر «یک» صدق مى‌کند تا یک عدد جبرى به اضافۀ بى‌نهایت، همۀ اینها داراى این مفهوم هستند و واجد این مفهوم هستند و هیچ کم‌وزیاد هم ندارند.

بله! در اینجا ما‌به‌الاِختلاف وجود ندارد چون حقیقت مشترکۀ اینها در همۀ آنها در واحد است ولى مافیه‌الاِختلاف وجود دارد؛ یعنى در همان عددیتى که خارج را تشکیل مى‌دهد، خود آن عددیت ممکن است در یک عدد زائد باشد که ده باشد و در یک عدد ناقص باشد که شش باشد. خود عددیت موجب اختلاف است، نه مفهوم عددیت! و این قضیه، قضیه‌ای است که ایشان مى‌فرمایند که در کلام صاحب مطارحات خوب دقت نشده است و لذا مشائین بر اشراقیون ایراد وارد کرده‌اند و مشّائیون حجت اقامۀ تشکیک بر ذاتیات را رد کرده‌اند و گفته‌اند که اطلاق ذاتیات بر افراد خارجى و مصادیقش، اطلاق بالتواطى است و اطلاق به تشکیک نیست و تشکیک در آن فرد وجود دارد. مرحوم صاحب مطارحات و شیخ اشراق به این نحو این مسئله را در اینجا بیان کرده‌اند.