تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

بعد مرحوم شیخ به‌طورکلى اصلاً اصل مسئله را با این بیان [رد می‌کنند] منتها این بیانى که ما در اینجا کردیم، ما از کلام شیخ این بیان را گرفته‌ایم که در رد صاحب اشراق این مطالب را بیان کرده‌اند و در رد رواقیون که قائل به تشکیک در ذات و ذاتیات هستند بیان کرده‌اند ولی ما این مطالب را از خود این مطلب شیخ براى مطلب رواقیون توجیه گرفته‌ایم و تأیید گرفته‌ایم که منظور رواقیون هم خود نفس ذات و ذاتیات نیست بلکه عبارت از همان فرد خارجى است گرچه مطلب آنها ایهام این را دارد که ذات، خودش فى‌حدّ‌نفسه که همان ماهیت باشد در اینجا قابل کم‌و‌زیاد شدن است اما مقصود رواقیون با آن نظر مشائین در اینجا باهم خیلى اختلافى ندارد و مسئله در ذات و ذاتیات برگشتش به همان مافیه‌الاِختلاف است و ما‌به‌الاِختلاف است که در کلام شیخ آن مسئله مطرح شده است. حالا اگر کلام شیخ را بخوانیم این قضیه بهتر روشن مى‌شود که چطور ایشان این مسئله را مطرح مى‌کنند و رد مى‌کنند.

به عبارت دیگر شیخ اشراق اختلاف را در نفس سواد مى‌دانند، نه در فرد خارجى! و شیخ اختلاف را در فرد خارجى مى‌داند، نه در نفس سواد الاّ اینکه کلام شیخ اشراق که مى‌فرماید: در نفس سواد، به این معنا نیست که خود ماهیت سواد کم‌و‌زیاد مى‌شود و اشتداد پیدا مى‌کند، معنا و مفهوم کلام ایشان این است که آن مصداقى که از سواد براى انسان مجسم است، آن مصداق کم‌و‌زیاد مى‌شود نه‌اینکه مفهوم سواد کم‌وزیاد شود و بین مفهوم و مصداق فرق هست و اشکال ندارد که مصداق ذهنی، آن آینۀ براى تشخیص مصادیق خارجى باشد؛ یعنى شما وقتى که مى‌گویید: سواد، این سواد مفهومى دارد که عبارت است از لون قابضٌ للبصر یا کیفٌ قابض للبصر، خود همین یک مفهوم است و این مفهوم کم‌و‌زیاد ندارد ولى این مفهوم یک مصداق دارد، مصداق این مفهوم که عقل و ذهن آن را ادراک مى‌کند، چیست؟ عبارت است از همان رنگ خاص و لون خاص که آن مراتب و کم‌و‌زیاد دارد.