وحدت حقیقت وجود و کثرت مصادیق خارجی

درس پانصد و هفتاد و هفتم

جمع‌بندی میان دیدگاه رواقیون و مشائیون در مسئلۀ تشکیک و وحدت کیفیات (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

و أما المقامُ الثانی.

فالحقُّ فیه ما ذهبَ إلیه الرواقیّون مِنَ الأقدَمین و غیرِهم لِما ذکرناه أیضاً فی حقیقةِ الوجود.¹

وحدت حقیقت وجود، و کثرت مصادیق خارجی

در بحث گذشته که مقام اول بود عرض شد که مرحوم آخوند از یک طرف کلام مشائین را از این نظر مى‌پذیرند که در طبع مسئله این هست که افراد در حقیقت وجود داراى ذوات مختلف نیستند و اطلاق حقیقت وجود نسبت به همۀ افرادش، اطلاق واحد است گرچه افراد در خارج متفاوت هستند ولکن این اطلاق نسبت به همه به یک نحو است و اختلافى که مشاهده مى‌شود به خود آن فرد و ذات برمی‌گردد. بنابراین از اینجا به‌دست مى‌آید که وجود به‌حسب ذات خودش ـ ما کارى به موجودات نداریم، موجودات خارجى داراى انواع مختلفه هستند ـ و خود حقیقت وجود بر افراد و ذاتیاتش به یک نسق است و اختلافى که در افراد خارجى هست به ماهیات آنها برمى‌گردد، نه به ذات آنها و حقیقة الوجود که تشخص آنهاست.

البته بعضى از مقررّین مطلب مرحوم آخوند را تأیید براى رواقیون گرفته‌اند مثل مقام ثانى که ایشان نسبت به این مسئله تصریح دارند ولى همان‌طوری‌که در جلسۀ قبل عرض شد، در واقع مرحوم آخوند جمع بین دو فرقه را در اینجا کرده‌اند. از یک طرف جانب رواقیون را گرفته‌اند که آنها قائل هستند بر اینکه مسئلۀ تشکیک در ماهیت موجب تنوع انواع نمى‌شود بلکه یک حقیقت واحده و حرکت در یک کیف یا این تحقق کم‌های متفاوت عبارت از یک تحقق مصداقى براى کیف است مثل سواد، حرارت، حلاوت، مذوقات، مسموعات و مقادیر که در تمام این موارد، یک حرکت در کیف هست که این حرکت، حرکت اشتدادى و حرکت ضعفى خواهد بود و حقیقت اینها مختلف نخواهد شد. وقتی که شما حرارتی را از یک درجۀ بالاى صفر به این حرارت اشتدادى شروع مى‌شود، آن شئ کم‌کم [دمای آن بالا می‌رود]، فرض کنید که شما المنتی را روشن کنید، ابتدا که این المنت به برق زده مى‌شود این فلز در دماى صفر قرار گرفته است بعد شروع مى‌کند به گرم شدن، یک درجه، دو درجه، سریع ده درجه، بیست درجه تا در عرض چند ثانیه ممکن است به صد درجه و دویست درجه و سیصد درجه هم همین‌طورى برسد لذا این حرکت اشتدادى که از صفر شروع مى‌شود و بالا مى‌رود، موجب اختلاف انواع حرارت نمى‌شود. حرارت حرارت است و در این اختلافى نیست. بله آن فرد خارجى حرارت در هر مرتبه با آن فرد دیگر حرارت در دو ثانیۀ قبل تفاوت مى‌کند. دو ثانیۀ قبل که دستتان را بگذارید نمى‌سوزید گرچه داغ مى‌شود ولى این را دو ثانیۀ بعد بگذارید دست مى‌سوزد.