تشکیک در ماهیات و دیدگاه فلاسفه

به عبارت دیگر همان مسئله‌اى که ما در باب وجود مجردات قائل هستیم بر اینکه در وجود مجرد مابه‌الاِشتراک عین ما‌به‌الاِختلاف است و امتیاز مراتب تشکیک در مجردات را عین ما‌به‌الاِشتراک می‌دانیم به‌ خلاف وجود مادى که یک ما‌به‌الاِشتراکی برای آن قائل هستیم و یک مابه‌الاِختلافى برای آن قائل هستیم و از ترکیب اینها که ترکیب اتحادی است، این مى‌آید و یک نوع را تشکیل مى‌دهد، همین‌طور جنس و فصل در اعراض به یک معنا است یعنى این جنس به یک معناى اعتبارى است، این اعتبار عقلی است که براى جنس یک معنا و یک مفهوم اعتبارى را تشکیل مى‌دهد که در آن حقیقت اعتباریه، مسئلۀ تشکیک وجود دارد و این فقط در کیف هست؛ یعنى ما نه در کمّ این مسئله را مشاهده مى‌کنیم و نه در خود ماهیت و نه در سایر اعراض مثل اضافه و امثال‌ذلک، اینها را مشاهده نمى‌کنیم. در ابوّت و بنوّت عرض کردیم، در دو شیئى که متقارنین و متقابلین هستند عرض کردیم. چه در اضافات و چه در زمان و امثال‌ذلک، تمام اینها این خصوصیت را ندارد ولى در خود نفس کیف و ماهیت کیف، مسئلۀ اشتداد و اشتداد ماهوی را احساس می‌کنیم زیرا آن حقیقت قابض ‌البصر بودن، در نفس قابضیت اشتداد و ضعف وجود دارد، نه در مصداق خارجى آنها. یا فرض کنید فاتح البصر بودن در مورد بیاض یا خضرویت و اصفرار و امثال‌ذلک، در خود نفس فاتحیت، کم‌وزیاد معنا دارد.

تعریف فعلیت

تلمیذ: ...

استاد: نه! فعل در خود همان مرتبۀ فعلیت براى خودش دیگر تمام است.

تلمیذ: نسبت به آن مسئله ...

استاد: نه! ببینید خود فعل در هر مرتبه‌اى که هست یعنى خروج من الاستعداد إلى القّوة، این را فعلیت مى‌گویند لذا این دیگر زیاد و کم ندارد. بله! مصداق خارجی کم‌وزیاد دارد.

یک وقت مثلاً خروج مِن القّوة إلى الفعلیة را یک کتاب درنظر بگیرید، کتاب یک کیلویی، فعلیت در این کتاب این است که این نیرو باعث شود چنین کتابی باز شود. یک‌وقت فرض کنید که یک ضبط را مثل این ضبط که الآن اینجا هست که مثلاً وزنش از یک سیر کمتر، پنجاه گرم هست، شما این را از داخل قابش درمى‌آورید. این خروج از قوه به فعل در هر مرتبه خودش یک جهت خودش را دارد یعنى به‌اندازۀ یک سانت خارج بشود یک سانت است، دو سانت خارج بشود دو سانت است و همۀ دستگاه را از قابش هم بیرون آورید، همۀ این مسئله به این کیفیت است.