تشکیک در ماهیات و دیدگاه فلاسفه

تقابل دیدگاه مرحوم بوعلی و اشراقیون در مسئله تشکیک کیفی

بنابراین در اینجا کأنّ مى‌توان گفت که مرحوم آخوند می‌خواست یک نوع زرنگى کند و خلاصه این رواقیون را ترجیح دهد با آن مشربى که دارد و خودش هم به این رواقیون کشش داشت آن مسئله‌اى که بیچارۀ بوعلى ـ عرض کردم ما در کیف حرف بوعلى را قبول نداریم ولى در مقدار قبول داریم ـ این‌قدر در شفاء زور زد و همین‌طور [مشائین] هم این را گفته‌اند که مسئلۀ کیف و مسئلۀ اشتداد و ضعف به مفاهیم برنمى‌گردد بلکه به مصادیق برمى‌گردد،¹ در همین مسئله رواقیون و شیخ اشراق حرف دارند؛ آنها مى‌گویند که نه! خود مفهوم هم قابل براى شدت و ضعف است همان‌طور که ما در مقدار و عدد و کیف مى‌بینیم و در اینجا مرحوم آخوند براى توجیه کلام رواقیون، ماهیت را به هویت تبدیل کرده است و در اینجا مقصودش از ماهیت را هویت بیان کرده است. این را مى‌خواستیم مخفیانه بگوییم که خلاصه بدانید در اینجا کاسه‌ای زیر نیم‌کاسه وجود دارد!

و أما المقامُ الثانی‌.

فالحقُ فیه ما ذهبَ إلیه الرواقیون مِن الأقدمین و غیرِهم لِما ذکرناه أیضاً فی حقیقةِ الوجودِ مِن أنّها لیست ذاتَ أفرادٍ متخالفةٍ بِالفصولِ معَ أنَّ بعضَها فی غایةِ الشدة و العظمة و بعضَها بِحسبِ هویاتّها التی لا تزید على مرتبتها فی غایةِ الوهن و الخسةِ کوجودِ الحرکةِ و الهیولى و العدد و أمثالها من ضعفاءِ الوجود.²

در مقام دومى که بین مشائین و شیخ اشراق و رواقیین اختلاف هست و آن این بود که آیا تشکیک در این هویت و در این مواردى که ذکر شد، مثلاً تشکیک در بیاضیت یا تشکیک در سوادیت، آیا موجب اختلاف انواع می‌شود؟ نوع درست مى‌کند یا نه؟! یا نوع، نوع واحد است ولکن این نوع مراتبى دارد؟ بیاض، بیاض است اما بیاض ممکن است ما ده، پانزده یا بیست نوع بیاض داشته باشیم؟! سفید داریم تا سفید! قرمز داریم تا قرمز! همۀ اینها انواع مختلفش است.