تشکیک در مراتب حقیقت انسانیت

و قال فی حکمةِ الإشراق قد حدّوا الحیوان بأنَّه جسمٌ ذو نفسٍ حساسٍ متحرکٍ بِالإرادةِ ثمَّ الذی نفسُه أقوى على التحریکِ و حواسُه أکثرٌ لا شکَ أنَّ الحساسیةَ و المتحرکیةَ فیه أتم فیکونُ حیوانیةُ الإنسانِ مثلاً أتمٌ مِن حیوانیةِ البعوضةِ مثلاً فَبمجردِ أن لا یطلقَ فی العرفِ أنَّ هذا أتمٌ حیوانیةً مِن ذلک لا ینکر أنَّه أتمٌ منه.

[در حکمت اشراق گفتند که حیوان را حد زدند به اینکه حیوان جسمی دارای نفس و حساس و متحرک بالإراده است] این را حیوان گفتند. آن که نفسش أقوى بر تحریک است و دست به او بزنید مى‌پرد. بعضى‌ها را دیده‌اید تا یک‌خرده قلقلکشان مى‌دهید یک‌دفعه می‌پرند اما بعضى‌ها نه قلقلک که سهل است هرچه مشت و مالشان هم بدهید اصلاً بى‌خیال مى‌نشینند و بی‌رگ نگاه مى‌کنند.

[نفسی که اقویٰ بر تحریک است و] این حواسش اکثر است، [شکی نیست که] حساسیت و متحرکیت در او بیشتر است چون اینها همان ناشى از نفس مى‌شود و حیوانیت انسان مثلاً از حیوانیت بعوضه اتم است حالا عرف نمى‌گوید که این حیوانیتش بیشتر است! مگر هرچه عرف گفت وحى منزل است؟! این مسئله انکار نمى‌شود.

و قولُهم لا یقالُ إنَّ هذا اشد مائیةً مِن ذلکَ و نحوِها کلُّها بناءً علىٰ التجوزاتِ العرفیةِ انتهى.

اینها که مى‌گویند: این ماهیتش بیشتر از این است اینها ‌همه بنا بر همان صرف اصطلاحات عرفى است و اما از نظر فلسفى و منطقى ممکن است ماهیت یک شخص یا یک چیزى اشد از دیگرى باشد.

فإن قلتَ: لیسَ فصلُ الحیوان هو الإحساسُ و التحریکُ بالفعلِ‌ بَل هما منَ الآثار و الخواص العارضة.

[اگر گفته شود که فصل حیوان احساس و تحریک بالفعل نیست بلکه این دو از آثار و خواص عارضی هستند]؛ فصل حیوان آن شىء خارجى نیست حالا الآن شما حساسٌ گفتید که داریم مى‌بینیم دست به او مى‌زنیم می‌بینیم این حساس است و این حساسیت خارجی و تحریک خارجى است. ایشان مى‌گویند: نه، آن فعلیت حساسیت و تحریک فصل نیست. فصل عبارت از یک امر باطنى و یک امر کلى است این تحریک بالفعل آثار آن است آثار آن فصل کلى و حیوان و احساس تعریف کلى است. احساس و تحریک فعلى از آثار و خواصی است که عارض مى‌شود.