کیفیت اشتداد در جوهر نفس

منشأ اختلاف در اجسام

فالتَّفاوتُ فیها بِالکمالِ ... تفاوت در این قوا و ذات به‌واسطۀ کمال و نقص هرچه که در این مبادی این فصول کم‌وزیاد باشد ایجاب می‌کند که خود تجوهر ذات وقتی که مختلف باشد اختلاف در اجسام نوعیه هم به این نحو پیدا بشود. فرض کنید وضعیت شخص فرق کند مثلاً حالات روحی و نفسی شخصی در تدبیر اقتضاء می‌کند که این از نقطه‌نظر جسمانی شاداب بشود. آن یکی از نظر تدبیر نفس دارای اشکالات است؛ می‌بینید نحیف، ضعیف، سالم، سست یا متحرک می‌شود این اختلافی را که ما در اجسام می‌بینیم به‌واسطۀ اختلافی است که در مبدأ پیدا شده است آن مبدأ که همان ذات خود این نفسی است که تعلق به بدن دارد دست‌کاری شده است. بروزات و ظهورات بدن هم می‌بیند فرق می‌کند و هرکدام از اینها یک صورت دیگری دارد اینجاست که ما از احوال، ظاهر، حرکات، سکنات، کیفیت تکلم و کیفیت برخورد، رفت‌وآمد، سر و سیما و صورت و اینهای اشخاص می‌توانیم به آن جنبۀ نفسانیت آنها پی ببریم. داریم:

تشخیص صفات باطنی افراد از روی صوت و چشم آنها

این به‌خاطر همین قضیه است که وقتی که انسان از نقطه‌نظر ایمان و از نقطه‌نظر تجرد یک مراتبی را طی می‌کند شما این آثار را در ریاضت، مراقبت‌ها، کیفیت برخوردها و در چشم شخص می‌بینید. اهل ‌فن یک نگاه به چشم شخص بکنند می‌فهمند که او کیست و چیست و چه مطالبی در پشت پرده هست! یااینکه فرض کنید کسی صحبت می‌کند، از نحوۀ صحبت کردن او و از تُن صدایی که از حنجرۀ او بیرون می‌آید شما می‌توانید به خبث ذاتی یا به آن مراتب سکونت و طمأنینه و آرامش او می‌توانید پی ببرید. بعضی‌ها همین‌که صحبت می‌کنند یک‌مرتبه انسان منقلب می‌شود اصلاً نشان می‌دهد که در این نفس غوغا هست. در این سینه و در این نفس مطالبی هست که به این نحوه بروز می‌کند. این یک چیز طبیعی است که خداوند این تأثیرات را نه‌تنها در کیفیت اطعمه و اشربه بلکه در کیفیت افعال انسان قرار داده و بخواهیم نخواهیم هرکدام از افعال یک تأثیری در نفس می‌گذارد.