تبیین جایگاه توحید افعالی در سیره انبیاء

به عبارت دیگر وقتی که أب علت برای تحقق وجود ابن هست، خود ذات أب جنبۀ علیت دارد که وجودش وجود مقدم است یااینکه نه، خود ذات أب یا ذات ابن تفاوتی ندارد بلکه این سلسلۀ علل و عوامل خارجی است که این جنبۀ علیت را به‌وجود آورده است؛ جوهر أب تفاوتی با جوهر ابن ندارد چه‌بسا بعضی از ابن‌ها هستند که از أب خود بالاتر بودند ولکن از نقطه‌نظر سلسلۀ تسلسل وجودی در رتبۀ تقدم قرار دارند و این اقتضاء شدت و تشکیک را نمی‌کند. در واقع یک واسطه‌ای در اینجا مورد لحاظ قرار گرفته است که آن حیثیت در او واقع شده و همین‌طور در سایر مسائل فرض کنید که در مورد جنس هم مسئله همین‌طور است اگر این جنس تعلیمی برای سطح علیت دارد، نه به این معناست که جسم تعلیمی شدت وجودی دارد، به این معناست که در تحقق این جسم تعلیمی لوازمی هست که آن لوازم همراه با این وجود خارجی پیدا خواهند کرد و این خود اشتداد وجود است که می‌آید یکی را کم و یکی را زیاد می‌کند. خود ذات شیء فی‌حدّنفسه این کار را نمی‌کند و خود حیوانیت مِن حیثُ هی هی هیچ تفاضلی نسبت به مصادیق، یکی بر دیگری ندارد. آن حیوانیت از نقطه‌نظر صدق نفس نسبت به همۀ افراد علی‌السواء، شرایط وجود خارجی آن مصداق را دارای حظ بیشتری می‌کند از نقطه‌نظر خصوصیت و آثار و این به اصل حیوان و مطالب کاری ندارد.

بناءً‌علیٰ‌هذا آنچه که در اینجا مورد توجه قرار می‌گیرد با تقریری که در پی این مطلب مرحوم آخوند آن تقریر را می‌فرمایند این است که در اشتداد وجودی در اجناس و در انواع، آنچه که هست آن مسئله موارد مختلفی دارد؛ در بعضی از موارد مافیه‌الاِختلاف یک مطلب است و مابه‌الاِختلاف یک مطلب دیگری است و ما مشاهده می‌کنیم که در بعضی از موارد مسئلۀ مافیه‌الاِختلاف و مابه‌الاِختلاف تفاوت می‌کنند. مثلاً در مراتب وجودی وجود باری تعالی این وجودِ اشد و اکمل نسبت به سایر وجودات و ممکنات و وجود واجبی است اختلاف بین دو وجود واجبی و وجود امکانی به هردو جنبه برمی‌گردد. یکی در مافیه‌الاِختلاف است یعنی در اصل خود وجود اختلاف هست که آن وجود واجبی است و این وجود امکانی است. یکی هم مابه‌الاِختلاف است یعنی آنچه که باعث شده است که این اختلاف تحقق پیدا بکند خود وجود است و چیزی غیر از وجود در اینجا نیامده ضمیمه بشود و این اختلاف و تمایز را که بین دو ظهور وجود به‌وجود بیاورد ولی در سایر مطالب دیگر ما می‌بینیم مافیه‌الاِختلاف با مابه‌الاِختلاف تفاوت دارند و این فیه‌الاِختلاف به خود ذات برمی‌گردد اما به‌الاِختلاف به شرایط آن شیء برمی‌گردد، به وجود برمی‌گردد یا به زمان برمی‌گردد چون زمان پدر مقدم بر زمان پسر است این اختلاف در اینجا به‌وجود آمده است ولکن در خود ابوّت و در خود بنوّت اختلافی نیست. از این ذات مِن حیث هی هی. زمان در اینجا موجب اختلاف شده پس واسطۀ اختلاف، زمان است. اگر می‌شد که فرض کنید پدر و پسر هردو باهم به دنیا می‌آمدند این دیگر در اینجا جنبۀ تقدم نبود.