ماهیت و جایگاه آن در شناخت اشیاء

تعریف و تفسیر دیگر از ماهیت

مطلبی که در اینجا هست و باید به آن توجه شود این است که مرحوم آخوند یک تفسیر دیگری را هم برای ماهیت ذکر کردند که این تفسیر دیگر باعث شده است که مطلبی در اینجا مطرح بشود. آن تفسیر این است که می‌فرمایند: گاهی از اوقات ماهیت در جواب «ما هو» گفته می‌شود و گاهی اوقات ماهیت پاسخی است که در جواب «ما بِهِ الشیءُ هوَ هوُ» [گفته می‌شود] و این دو با همدیگر تفاوت دارند و فرق بین جواب «ما هو» و جواب «ما بِهِ الشیءُ هُو هُو» در این است که در مرحلۀ اول صحبت در خود آن حقیقتی است که وعاء آن حقیقت فقط ذهن است و جایگاهش گرچه در خارج با وجود متحد است ولیکن در حلول در ذهن از آنجایی که آن شیء خارجی قابل حلول در ذهن نیست یک حقیقتی از آن شیء خارجی که صورةُ الشیء هست و ذاتیات آن شیء را به‌وجود می‌آورد، آن حقیقت در ذهن نمودار می‌شود و نقش می‌بندد و وارد می‌شود و اسم آن را ماهیت می‌گذاریم.

بنابراین در این سؤال وجود خارجی مدّنظر نیست بلکه در این سؤال حدود و ذاتیات آن وجود خارجی و این حقیقتی که وجود خارجی به آن حقیقت ظهور پیدا کرده و خودش را نشان و ارائه داده و به ما می‌نمایاند که من این هستم و شما به‌واسطۀ اطلاع بر این حقیقت آن را از سایر اعیان دیگر امتیاز می‌دهید [مدّنظر است].

فرض کنید در اینجا دوتا حیوان باشند و شما نمی‌دانید که کدام یک از اینها گوسفند و کدام‌یک از آنها حیوان دیگر است، گرچه می‌دانید دو حیوان در اینجا هست ولی نمی‌توانید بین این دو امتیاز بدهید، درصورتی امتیاز بین این دو هست که اطلاع پیدا کنید که یکی از این دو غنم و دیگری بقر است، به بقریت اطلاع پیدا کنید و به غنمیت هم اطلاع پیدا کنید آن‌وقت دراین‌صورت این مسئله قابل امتیاز است. حالا اگر شما یک پوششی بر اینها پوشاندید؛ یک پوششی بر روی آن حیوان و یک پوششی روی این حیوان که دیدگان شما را از اطلاع بر آنچه که آنها آن هستند حاجب و مانع بشود، ماهیت از شما مخفی شده است. بله! از نقطه‌نظر ابهام در حیوانیت، ابهامی برای شما نیست و از این نظر می‌دانید که اینها با چوب و درخت فرق می‌کنند یعنی خود ماهیت هم دارای مراتبی در ابهام و وضوح است.