ماهیت و جایگاه آن در شناخت اشیاء

درس پانصد و نود و ششم

بحث ماهیت و تفسیر ماهیت (1)

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

المرحلةُ الرابعة فی الماهیةِ و لواحقها.

و فیه فصول.

فصل فی الماهیة:

إنَّ الأمور التی تَلینا لِکلٍّ منها ماهیةٌ و إنیّةٌ و الماهیةُ ما بِهِ یُجاب عنِ السؤال بِما هو کَما أنَّ الکمّیّةَ ما بِهِ یُجاب عنِ السؤال بِکَم هو فَلا یکونُ إلّا مفهوماً کلیاً و لا یَصدق علی ما لا ی‍ُمکن معرفتُه إلاّ بِالمشاهدة.¹

جلد اول اسفار شالوده و چکیدۀ کل مباحث فلسفی

مُعظم جلد دوم اسفار در بحث ماهیت است. در جلد اول بحث در مباحث وجود بود؛ حقیقت وجود، اوصاف وجود از وجوب و امکان و امتناع و همین‌طور بحث راجع به اصالت وجود، وحدت وجود، تشکیک و تشخّص بود. اینها مسائلی بود که بسیار مهم بودند و در جلد اول مرحوم آخوند این مطالب را به‌نحو مبسوط بیان کردند به‌طوری‌که می‌شود گفت: جلد اول اسفار شالوده و چکیدۀ کل مباحث فلسفی است و مباحث دیگر فلسفی همه برگشت به مباحث جلد اول داده می‌شود، من‌باب‌مثال در مباحث نفس که بحث از تجرد نفس یا عدم تجرد آن و خصوصیات آن هست، برگشتش به مسئلۀ وجود و مراتب وجود در تجرد است یااینکه در مباحث قوه و فعل که بحث از کیفیت تأثیر علت در معلول دارد، برگشتش به مباحث وجود است.

مباحث علت و معلول بسیار مبحث مهمی است و تمام اینها به حقیقت وجود و به مراتب وجود برمی‌گردند. لذا یکی از علل تطویل جلد اول پرداختن به این مباحث بود که به نظر می‌رسید که هرچه صحبت دربارۀ آن بشود شاید کم صحبت شده باشد. در مباحث جلد اول همان‌طوری‌که در نظر رفقا هست ما بِالمناسبه راجع به ماهیت هم صحبت کردیم و مباحث ماهیت هم می‌آمد.

مُعظم مباحث جلد دوم در بحث ماهیت و لوازم آن

در جلد دوم مرحوم آخوند اکثر مباحث را به ماهیت و لوازم آن اختصاص داده است و به‌طور مبسوط و فنی به این موضوع می‌پردازد و طبیعی است که همراه با مسئلۀ ماهیت مسئلۀ وجود هم مطرح خواهد شد؛ زیرا این دو از یکدیگر قابل انفکاک نیستند و به نظر می‌رسد که تحقیق و تطویل بیشتر در جلد دوم هم جای خودش را دارد.