ماهیت و تفاوت آن با وجود در وحدت و کثرت

سلب یک صفت از یک شیء به نقیض، فقط موجب نفی نه اثبات

تتمۀ صحبت مرحوم آخوند در اینجا این است که آنچه را که مرحوم آخوند گفتند: ماهیت کلی است یعنی ماهیت از حیث صدقش بر مصادیق خارجیه، کلی است ولی بعد که می‌گویند: ماهیت نه کلی است و نه جزئی، نه ممکن است و نه اوصاف واجب را دارد، این از حیث خود ذات ماهیت است؛ خود ذات ماهیت مِن حیثُ هی هی اقتضاء کلیت نمی‌کند چنانچه اقتضاء جزئیت نمی‌کند انسان ناطق یعنی انسان ناطق آیا انسان ناطق کلی است؟ انسان یعنی انسان، و رفع سلب نقیض از یک شیء در یک مرتبه، اقتضاء اثبات مقابل نقیض را نمی‌کند. مثلاً وقتی که می‌گویید: الماهیة لیست بِجزئیةٍ اقتضاء نمی‌کند فهی کلیةٌ چرا؟ چون در مقابل جزئیت کلی است؟ نه، وقتی که شما سلب یک شیء را به نقیضش می‌کنید، رفع این سلب است نه‌اینکه اثبات شیئیت، وقتی که می‌گویند: زید جالس نیست پس معنایش این است که زید قائم است؟! نه، زید جالس نیست، نقیض برای جلوس عدم جلوس است نه قیام و نوم و مشی، عدم جلوس نقیض برای آن است لذا در منطق امروزی از اشتباهات بزرگی که من دیدم شخص هم دارد تأیید می‌کند ـ به‌عنوان استهزاء ـ می‌گوید که با منطق امروز امتناع نقیضین برداشته شده است. می‌گویند: آیا رنگ دوشنبه ـ مثلاً امروز دوشنبه است ـ آبی است؟ دوشنبه که آبی نیست، پس سفید است! اینها اشتباه کردند چون وقتی که می‌گوییم: آبی نیست، این اعم از لون داشتن یا لون نداشتن است، سلب یک صفت از یک شیء به نقیض، این نیست که مقابل او اثبات شود بلکه فقط او نفی می‌شود. دوشنبه آبی نیست از آن‌طرف سفید هم نیست زیرا در تحت مقولۀ کیف نیست، دوشنبه تحت مقولۀ زمان و متیٰ است. اینها می‌گویند که امتناع نقیضین باطل است! نه‌خیر، امتناع نقیضین سرجایش هست. بله، دوشنبه آبی نیست و سفید هم نیست اصلاً از تحت مقولۀ کیف خارج است.