ماهیت و اتصاف آن به لوازم و عوارض

تلمیذ: بالأخره یك وعائى مى‌خواهد.

استاد: فقط وعاء ذهن است. لذا همین قضیه وقتى كه وجود پیدا می‌کند، در ذهن مسئلۀ امتناع نقیضین پیدا می‌شود و در خود ذهن می‌گوییم که یا این ماهیت متحقق هست یا نیست. در آنجا مسئلۀ اجتماع نقیضین هست ولى صحبت در این است كه وقتى ذهن ماهیتى را تصور می‌کند در تصور آن ماهیت، آیا تصور لوازم وجود و عوارض وجود را هم می‌کند یا نه؟ نه، تصور ماهیت را بدون لحاظ عوارض وجود می‌کند. بنابراین ذهن در تأمل و تحلیل عقلى خودش می‌تواند شی‌ء را در مرتبۀ نفسِ ماهیت هم از اثبات و هم از نفى عارى كند اما در مرتبۀ خارج دیگر نمی‌تواند این كار را انجام دهد و از عهدۀ او خارج است.

تلمیذ: بالأخره ذهن اول یك وعائى دارد كه او را به وجود محتاج مى‌كند و آن را در آن وعاء تصور می‌كند.

استاد: بله، خود ذهن ظرف نفس است. همین‌كه ذهن این كار را انجام می‌دهد و اینكه ماهیت را در خود تصور می‌کند، تصور ملازم با ادراك وجود است یا تصور بدون ادراك وجود است؟ بدون ادراك وجود است.‌

تلمیذ: در بعد از مرگ حقیقت براى انسان مشخص می‌شود، پس چطور آن زن آمد و رجوع كرد و پیش نامحرم عكس گرفت. 

استاد: ما اصلاً نمی‌دانیم كه در آنجا آیا با صرف رفتن به آن‌طرف این مسائل هم براى آنها روشن می‌شود یا نه؟ هذا اول الکلام! اگر قرار بر این باشد که هر كسى به‌محض اینکه به آنجا رفت حقیقت مطلب براى او روشن بشود یا وقتى روشن شد مجاز است كه برگردد بگوید، بنابراین دیگر عالم تشریعی باقى نمی‌ماند! اگر بنا باشد تمام افرادی كه به آنجا می‌روند به خواب این و آن بیایند و خبر بدهند که چه خبر است، نمی‌شود! گاهى برحسب ندرت اتفاق افتاده است و مثلاً گفتند كه حق با فلانى است یا برو عذرخواهی بكن یا برو فلان كار را بكن، این چیزهایى است كه اتفاق افتاده است و الآن هم اتفاق مى‌افتد ولى اینكه به‌طوركلى در همه چیز باشد نه، این‌طور نیست.