ماهیت کلی و جزئی در فلسفه و عرفان

لذا اینجاست که اختلاف بین افراد پیش می‌آید که این چرا با این رفاقت می‌کند؟! این خوب است و این بد است و این فلان است و می‌آید برای بزرگان تعیین تکلیف می‌کند درحالی‌که آنها می‌خندند و نگاه می‌کنند می‌گویند: خب تو صورت مثالی را این‌طور می‌بینی به آن عمل کن! طبق آن صورتی که می‌بینی عمل کن ما که با تو دعوا نداریم!! یک‌دفعه می‌بینید بعد از پانزده سال دیگر این شخص روی دست هزارتا مثل او زد، کِی؟! پانزده سال دیگر!

در روایت داریم امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در جنگ صفین ـ این روایت را من خودم دیدم منتها الآن نمی‌دانم در کدام کتاب هست، ننوشتم، ظاهراً برای امام صادق است ـ وقتی حضرت شمشیر می‌زد تا چهل پشت او را نگاه می‌کرد اگر در چهل پشت او یک شیعه درمی‌آمد او را رد می‌کرد و سراغ یکی دیگر می‌رفت، ولی مالک نه، شمشیر می‌زد و از دَم جلو می‌رفت! او کاری ندارد او وظیفه دارد بزند جلو برود! البته او هم که دارد می‌زند و جلو می‌رود او هم از پشت یک کنترل از راه دوری دارد که نشسته که او کدام را بزند و کدام را نزند و پنهانی تا می‌خواهد بزند سپر را بالا می‌آورد، رد می‌شود و فرار می‌کند!¹ اینها یک چیزهایی است که دیگر آنها را خودشان می‌دانند! آن‌طوری که ما می‌دانیم این است که آن از دم می‌زد و می‌رفت ولی حضرت تا نگاه می‌کرد تا چهل پشت و این چیزها را مشاهده می‌کرد.

تلمیذ: راجع به امام حسین هم هست؟!

استاد: بله، راجع به سیدالشهدا علیه‌السّلام هم هست.

الکلی علی الاصطلاحِ الّذی مَعناهُ بِحَسَبِ ذلک أنَّهُ یَحتَمِلُ الشِرکَةَ أو لا یَمنَعُ الشِرکةَ یَمتَنِع وُقوعُهُ، فی الأعیانِ فإنَّهُ لَو وَقَعَ فی الأعیانِ حَصَلَت لَهُ هُویةٌ مُتشخِّصَةٌ غیرُ مِثالیةٍ فَلا یَصِحُّ فیها الشِرکَةُ.²

کلی بر آن اصطلاحی که تابه‌حال گفته شده است معنایش این است که «یَحتَمِلُ الشِرکَةَ أو لا یَمنَعُ الشِرکَة» این کلی وقوعش در اعیان ممتنع است و اگر این کلی در اعیان حاصل‌ بشود؛ یعنی خود کلی مثل جنس و فصل باشد یا ماده و صورت که در اعیان، این کلی باشد یک هویت متشخصه‌ای غیر مثالیه برایش پیدا می‌شود، چون فرض این است که هرچه در اعیان خارجی باشد با ماده و صورت است و آن چیزی که در عین خارجی با ماده و صورت در عین خارجی هست ـ البته در حال ماده ـ دارای تشخّص است و وقتی یک چیزی دارای تشخّص شد، قابل سرایت بر کثیرین نخواهد بود.