ماهیت کلی و جزئی در فلسفه و عرفان

تلمیذ: آیا وجود ذهنی با خارج اشتراک در ماهیت دارد؟

استاد: اصلاً به‌طورکلی صورت مثالی همین است، صورت مثالی آن ماهیتِ با اختلاف وجود [است]، یعنی وجود چون از نظر شدّت و ضعف و از نظر تجرد و غیر تجرد دارای مراتب مختلف هست، این موجب می‌شود که به صور مختلفۀ عینیه دربیاید، آن صور مختلفۀ عینیه با حفظ ماهیت دارای وجودات متفاوت هستند.

منشأ برداشت‌های مختلف از یک کلام

تلمیذ: اگر ماهیت از وجود انتزاع می‌شود چطور می‌شود که از وجود ذهنی یک نوع انتزاع می‌شود و از وجود خارجی نوعی دیگر؟!

استاد: نه، ببینید شما از وجود ذهنی انتزاع نمی‌کنید، شما از همان وجود خارجی یک صورت مثالی را می‌سازید و به عبارت دیگر کشف می‌کنید. حالا من یک مثالی بزنم که آن مثال یک مقدار مسئله را نزدیک‌تر بکند؛ فرض کنید یک شخصی در یک مجلسی یک صحبتی را که می‌کند و یک حرفی را که می‌زند شما می‌بینید به تعداد افرادی که در آن مجلس هستند برداشت‌های مختلفی شده است این برداشت‌های مختلف ناشی از چیست؟ این ناشی از علل مختلفی است که در اینجا نقش داشته است؛ یکی از آن علل کیفیت ارتباط مستمع با متکلم است، ممکن است یک مستمعی کنار دست متکلم نشسته باشد و بهتر حرف را بشنود و یک مستعمی که آن گوشه نشسته است، خوب نشنود. دیگری عبارت از میزان حواس و آن هوشی است که مستمع آن هوش را به متکلم می‌دهد؛ کسی کاملاً دقیق دارد به زبان متکلم نگاه می‌کند و از حرکات چشم و ابرو مطلب درمی‌آورد.

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌گفتند که ما وقتی پیش بزرگان می‌نشستیم نه از صحبت آنها بلکه از حرکات چشم آنها مطلب را می‌فهمیدیم. یکی‌ می‌نشیند همین‌طور به درودیوار نگاه می‌کند انگار این شخصی که اینجا نشسته است مشهدی حسن دوغ‌فروش است و نمی‌فهمد که او کیست! عین عرب‌ها که می‌آمدند می‌گفتند: یا رسول الله حَدِّثنی! انگار پسرخاله‌اش است؛ حَدِّثنی! قصه برایم بگو! از این قصه‌ها! و لِنگش را عین الاغ دراز می‌کرد و همین‌طوری به پیغمبر می‌گفت که بیا مشت‌ومال بده! جدی می‌گویم ها، داریم! خب حالا اگر پیغمبر یک حرفی بزند و یک مطلبی بگوید، اینها چه می‌فهمند و چقدر ادراک می‌کنند؟!