تشخص و تعین وجود ذهنی

این قضیه واقعیت دارد که می‌گویند: طلبه‌ای یک روز پیش مرحوم آقای بروجردی رفت و گفت: آقا زنم دارد می‌زاید، آقای بروجردی یک پولی به او داد و رفت. بعد با خودش گفت که او دیگر پیر است و کثرت اشتغالات و درس و بحث و اینها دارد و یادش رفته است! سه ماه دیگر رفت و گفت: آقا عیالم دارد می‌زاید و فلان و این حرف‌ها! آقای بروجردی دوباره یک پولی به او داد! در آن موقع که بیمارستان نبود، قابله زیاد بود! بعد از سه ماه برای دفعۀ سوم رفت و آقای بروجردی باز هم پول به او داد ولی به او گفت: بیا با تو کار دارم، گفت: خیلی قدر زنت را بدان، زنی که در مدت شش ماه سه دفعه بزاید، مثلش پیدا نمی‌شود! نه سه‌قلو بلکه سه دفعه و سه‌تا پشت سرهم؛ هر سه ماهی یکی، حیوانات هم سه ماه بیشتر طول می‌کشد تا بزایند! حالا مرغ مثل اینکه بیست روز طول می‌کشد، اما این زن خلاصه در این سه ماه، سه‌تا می‌زاید! آقای بروجردی حافظه‌اش خوب بود البته حالا این دیگر خیلی اشتباه کرده بود که سه ماه می‌رفت، اقلاً باید پنج ماه یک بار می‌رفت، سه ماه خیلی زود بود!

حالا اگر کسی یک صورت انسانی را ببیند تا وقتی که از ذهنش نرفته همۀ افراد را منطبق بر آن می‌کند و لازم نیست صورت جدیدی دوباره در ذهنش خلق بشود که حیوان باشد و ناطق باشد و از این حرف‌ها! مگر اینکه حافظه‌اش مثل حافظۀ بنده باشد تا یک چیزی می‌آید فوراً [زوال] پیدا کند آن‌وقت دوباره نیاز به یک صورت مجدد داشته باشد.

ثُمَّ إذا أبصَرتَ شَخصاً آخَرَ مِنه لا یَقَعُ فیه صورَةٌ أخریٰ وَ لا یَحتاجُ إلی صورَةٍ أُخریٰ إلاّ إذا غابَتِ الاولیٰ عَن ذِهنِک کَقابِل رَشمٍ مِن طَوابِعٍ جِسمانیةٍ مُتماثِلَةٍ یَقبَلُ رَشماً مِنَ الأوّل وَ لا یَختَلِفُ بِورودِ أشباهِه عَلیه.¹