تبیین تفاوت‌های تعیّن و تشخّص در فلسفه

و الحقُ‌ أنَّ التمیزَ بِالصفاتِ الزائدةِ یرجِعُ فی الحقیقةِ إلى تمیّزِ تلکَ الصفات.

حق این است که تمیّز به صفات زائده در واقع تمیّزش به تمیّز خود صفت است؛ وقتى كه زید عالم از زید جاهل تمیّز پیدا مى‌كند این به‌خاطر تمایز بین علم و جهل است؛ چون بین علم و جهل تمایز است و این بر این زید عارض مى‌شود باعث می‌شود كه آن شی‌ء كه موضوع این عروض است و معروضش هست آن‌هم تمایز پیدا بكند والاّ نه‌اینكه خود زید فى‌حدّنفسه تمایزى دارد.

تلمیذ: ...

استاد: ببینید ما در اصل وجود كه صحبت نكردیم. خود مرحوم آخوند هم در اینجا فرمودند كه خود این تمایزات به‌خاطر اوصاف وجودیه است یعنى به‌خاطر این است كه یك امر موجود باید تحقق داشته باشد به‌خاطر این، این تعیّن در اینجا پیدا مى‌شود. در تشخّص، نفس وجود مورد نظر است و آنچه كه در عالم تحقق پیدا مى‌كند به تشخّص برمى‌گردد حالا چه ذات زید باشد و چه اوصافى كه بر زید عارض بشود، همۀ اینها به تشخّص وجود برمى‌گردد العلمُ لَه تَشخّصٌ کَما أنَّ الذّات لَه تَشخّصٌ؛ ذات تشخّص دارد تشخّصش زید است و علم هم تشخّص دارد تشخّصش آن حقیقت است که حالا آن حقیقت یا بر زید عارض مى‌شود یا عارض نمى‌شود بالأخره خود علم فى‌حدّنفسه لَه حقیقةٌ مِنَ الحقائق! خود این خیاطت یك مهنه‌اى است كه بعضى‌ها این مهنه را در وجود خود احساس مى‌كنند و بعضى‌ها نمى‌كنند. خطاطى یك فنى است یك نحوى از وجود است كه این را بعضى‌ها در وجودشان احساس می‌کنند؛ الآن اگر صدتا كاغذ هم به شما بدهند با یك قلم و دوات بهترین خط را مى‌نویسید اما اگر همان را به‌دست من‌ بدهند یك چرندى مى‌نویسم كه در جلوى آفتاب كه هیچ بلکه جلوى ماه هم شروع به راه رفتن مى‌كند!

این حالت خیاطت و این حالت خطاطى را چرا یك نفر دارد و دیگرى ندارد؟ خطاطى كه هنوز خطى را از خود بروز نداد آیا در یك هم‌چنین موقعیتى متصف به خطاطى نمى‌شود؟! گرچه ابراز و اظهار ندارد ولكن فى‌حدّنفسه واجد یك حقیقتى است كه آن حقیقت را سایر افراد واجد نیستند. اسم آن را تشخّص مى‌گذاریم و براساس آن تشخّص این تعیّن از بقیه پیدا مى‌كند و این حالتى دارد که دیگرى ندارد گرچه حالا بروز هم ندارد.