تحلیل ماهیت و جایگاه جنس و فصل در فلسفه

الرابعُ أنَّ النوعَ هو مَجموعُ الجنسِ و الفَصلِ و جَعلُه عبارةً عن المتحصلِ بِما انضافَ إلیه و المأخوذَ بِشرطِ شیءٍ تَسامُحٌ.

مطلب چهارمى كه به‌نظر مى‌رسد در فرمایش مرحوم شیخ این است: اینكه حالا ما نوع را عبارت قرار بدهیم از یك متحصّل از چیزى كه تحصّل و تحقق پیدا كرده است به‌واسطۀ چیزى كه به او اضافه مى‌شود، و بشرط‌شی‌ء اخذ مى‌شود این تسامح است؛ یعنى ما به‌واسطۀ یك امور زائد و عارض بر جنس و فصل بخواهیم آن نوع را در خارج ارائه بدهیم؛ آنچه كه موجب ارائۀ نوع است همان جنس و فصل است، تمام شد! حالا بخواهیم بگوییم که این نوع، غیر از جنس و فصل چیز دیگری را هم دارد، این اضافۀ بر آن جنس و فصل دیگر نمى‌تواند متحصّل براى نوع باشد. بله، مى‌شود یك عوارضى بر نوع عارض بشود كه آن ارتباطى به تحصّل نوع ندارد مثل سیاهى و سفیدی، كمّ و كیف و سایر مسائل اما اینكه چیزى خارج از جنس و فصل بخواهد باشد، امکان ندارد.

تعریف جسم

فالجسمُ مَثلاً لَیسَ نَفسُه تصیرُ بِإضافةِ النَفسِ و الحساسیةِ و المتحرکیةِ نوعاً بَل الجسمَ مَع مَجموع هذه الأمورِ نوعٌ حیوانیٌّ.

تحصل جسم به اضافۀ نفس و حساسیت و تحركیّت نیست، جسم چیست؟ عبارت از همان ذو أبعادٍ ثلاثة و له مادةٌ و مدةٌ؛ یك چیزى كه داراى سه بُعد است: طول، عرض، عمق و هم‌چنین داراى كشش است و در زمان تحقق پیدا مى‌كند.

له مادةٌ و مدةٌ؛ یعنى در زمان تحقق پیدا مى‌كند و داراى كشش است و مى‌تواند قابل تجزیه باشد. این آن چیزى است كه شما مى‌توانید در تعریف بر این نوع بیاورید اما اینكه آیا حساسیت هم داخل در تعریف جنس است یا نه، آن چیز دیگر است و اصلاً آن مربوط به جسم نیست. بَل الجسمَ مَع مَجموع ... جسم با مجموع این امور، نوع است، دیگر جسم نیست و در تحت یك حقیقت دیگر داخل مى‌شود، ایشان در پاسخ از این مسئله مى‌فرماید: