حقیقت فصل و تمایز آن از آثار ظاهری

درس ششصد و سی و نهم

بحث در شناخت فصل (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

فَصلٌ (5) فی مَعرِفَةِ الفَصلِ وَ فی الفَرقِ بَینَ الفَصلِ وَ ما لَیسَ بِفَصلٍ وَ فی كیفیَةِ اتِّحادِهِ مَعَ الجِنس‌ِ.¹

مرحوم آخوند در این بحث راجع به حقیقت فصل نوعیۀ هر ماهیت و هویت خارجى او و فرق بین این حقیقت و عوارض و آثار و لوازمى كه مترتب بر آن است بحث مى‌كنند و به متابعت آن مطلبى كه مرحوم شیخ در شفاء دارند به این قضیه مى‌پردازند.

وجود دو دیدگاه راجع به حقیقت‌ صورت نوعیۀ انواع

راجع به حقیقت‌ صورت نوعیۀ انواع دو دیدگاه وجود دارد؛ یك دیدگاه عبارت از همان تصور ابتدائى است كه آن تصور ابتدائى براى عوام در تشخیص بین حقایق خارجیه وجود دارد. مردم در امتیاز حقایق و اعیان خارجیه چه نوع تصور و تفكرى دارند؟ مردم در فرق بین اسد و ذئب كه هردوى اینها حیوان مفترس هستند، چه تصورى دارند؟! آیا كیفیت فرقى كه بین این دو مى‌گذارند، واقعیت مسئله هم همین است و آیا فرق در همان نحوۀ تصورى است كه از این آثار ظاهرى مى‌بینیم؟! من‌باب‌مثال افتراس اسد شدیدتر از افتراس ذئب است، رنگ و لون اسد متفاوت با رنگ و لون ذئب است حجم اسد از حجم ذئب اعظم است كیفیت رفتار اسد با رفتار ذئب تفاوت مى‌كند. من‌حیث‌المجموع این خصوصیات را كه مشاهده ‌بكنیم معتقد مى‌شویم بر اینكه این اسد داراى یك حقیقت نوعیه است كه به‌واسطۀ این حقیقت نوعیه با ذئب تفاوت دارد.

حالا اگر فرض كنید همان ذئب یك مقدارى بزرگ شد و حجم آن اضافه شد، رنگش هم رنگ اسد شد یال و كوپالى كه اسد دارد، آن یال و كوپال هم روى ذئب اضافه شد و امثال‌ذلک و كم‌كم دیگر اصلاً بین اسد و ذئب فرق نمى‌گذاریم و هیچ تفاوتى دیگر بین آن قائل نیستیم چون رنگ، پشم، مو و كیفیت افتراس آن هم مثل اسد است، خب چه تمایزى در اینجاست كه بین این دو نوع فرق بگذاریم؟! و این یك مسئله‌اى است كه به خیلى از مسائل و مطالب دیگر برمى‌گردد؛ یعنى گرچه یك مطلب فلسفى است ولى از نقطه‌نظر مسائل اخلاقى و تربیتى و اعتقادى كاربرد خیلى زیادى دارد و ما باید از این فصلى كه ایشان در اینجا مطرح مى‌كنند به خیلى از مطالب، روش، تربیت و سیرۀ بزرگان برسیم.