حقیقت فصل و جایگاه آن در نفس ناطقه

بله، فعلى كه من انجام مى‌دهم آن فعل باید یك هفتۀ دیگر و در روز فلان و در ساعت فلان و در دقیقۀ فلان اتفاق بیفتد ولى آن ملكوتى كه مترتب بر این است... چون فرض بر این است كه این فعل هم اتفاق مى‌افتد نه‌اینکه اتفاق نیفتد، یك وقت می‌گویید که خب اگر اتفاق نیفتد چه؟ خب اگر اتفاق نیفتد پس اصلاً نمازى نخوانده است. فرض ما این است كه متعهد خواهد شد و نماز خوانده خواهد شد.

حالا اگر به ما بگویند كه آقا فرض كنید این فعل كه انجام نشده چطور اثرش یك هفته قبل است؟ خب اثر مربوط به ملكوت است. اینها را شما باید به این آقایانى كه در بحث اصولِ ما مى‌آیند و اشكالاتى وارد مى‌كنند بفرمایید كه چطور چیزى را كه در عالم تحقق ندارد انشاء مولا به آن تحقق پیدا مى‌كند؟! حالا إن‌شاء‌الله تتمه‌اش براى بعد باشد.

تلمیذ: ... برای به تفصیل درآوردن آن اجمالی که در ذات حق است و آن مقام اسماء و صفات ...

استاد: عالم دنیا چیست؟ عالم دنیا همین سنگ، چوب، فرش، استكان، نعلبكى و اینهاست، مگر غیر از این چیز دیگرى هم هست؟! این عالم دنیا مى‌شود. به قول امروزى‌ها ماده را هرچه بود رفتیم كشف كردیم ماتریال را هم به‌دست آوردیم و چیزى ته‌اش نمانده دیگر و هرچه بود دیدیم، خب عالم دنیا این است؛ یك بهار، تابستان، پاییز و زمستان داریم. درختش این‌‌طور است و به بالا مى‌رود و در زمین فرو نمى‌رود، بعضى‌ها به‌جای اینكه بالا بروند در زمین فرو مى‌روند! اینها چیزهایى است كه در دنیا دیدیم و هرچه هم بگذرد همین است، صد سال پیش همین بود، پانصد سال پیش هم همین بود و بعد هم همین خواهد بود. آن مراتب علم و ادراك، مربوط به عوالم كلیه و بروزات اسماء و صفات در عوالم مجرده است لذا امام باقر علیه‌السّلام مى‌فرماید: آن سعه و عظمت عالم دنیا نسبت به عالم برزخ مثل قطره‌اى به دریا است¹ به‌خاطر این محدودیت است یعنى این عالم دنیا با این‌همه سعه‌اى كه دارد كه تاكنون كشف نشده است و هیچ‌گاه كشف نخواهد شد، نسبت به عالم مثال مثل یك قطره نسبت به دریا است.