بررسی اجزاء عقلی در بسائط و احکام سقط جنین

و أرجَعَها إلى اللَوازِم بِأن یكونَ اللازِمُ المُشترك هوَ الجِنسِ و اللازمُ المُختَصُ هوَ الفَصل.

این اجزاء عقلیه را به لوازم برگرداندند و گفتند: لازمه‌اش مى‌تواند مشخِّص و معیِّن این بسائط باشد مثل كم و كیف و امثال اینها. آنچه كه بین این امر بسیط با بسیط دیگر مى‌تواند مابه‌الاِشتراك قرار بگیرد را جنس قرار داده‌اند. همین عروض را فرض کنید؛ عروض این عرض بر یك موضوع یك امر مشتركى است كه بین همۀ اینها هست حالا این اثر او است نه‌اینكه خود آن جنبۀ عروضى یك جنبه‌اى است كه خارج از ماهیت شی‌ء باشد.

فرق بین کنایه و استعاره

الآن من این مسئله یادم آمد در مجلسى بودیم و ظاهراً بحث استعارات و كنایات [بود] و خود من در آن زمان مطوّل مى‌خواندم، همۀ آنهایى كه آنجا بودند از فضلا بودند و صحبت شد كه فرق بین استعاره و كنایه چیست؟ فرق‌هایى كه در اصل و حقیقت استعاره ذكر مى‌كنند همان استعمال لفظ در غیر از موضوعٌ ‌له و ما وُضعَ له آن است ولى در مورد كنایه این‌طور نیست و استعمال لفظ در خود موضوعٌ ‌له است منتها لازمِ او مورد توجه است یعنى به عبارت دیگر خود مخاطب از استعمال لفظ در موضوعٌ ‌له به آن لازم پى ببرد و به آن برسد و نفس خود موضوعٌ ‌له فى‌حدّنفسه مورد لحاظ و مقصود بالذات نیست. اما در مورد استعاره [این‌طور نیست]، مى‌گویند: رَأیتُ أسداً فى الحمام و از اول خود متكلم لفظ را در غیر موضوعٌ ‌له خودش به‌كار برده است كه آن همان رجل شجاع است كأنّ به‌جای اینكه بگوید: رَأیتُ رَجُلًا شُجاعاً فى الحمام، گفته است که رَأیتُ أسداً فى الحمام.

لابد رفقا اختلاف تفتازانى و بقیه را در این مسئله به یاد دارند كه نظر تفتازانى در مورد استعاره به چه كیفیتى است و سایر افراد چه نظرى نسبت به این قضیه دارند.¹

صحبت در این بود كه فرق بین استعاره و كنایه چیست. من تعجب كردم بااینكه یكى از افرادى كه در آنجا بود در درس مطوّل خیلى معروف بود و در حوزه و اینها بیست دوره درس مطوّل داده بود، مى‌گفت: فرق بین استعاره و مجاز در این است كه متكلم باید براى القاء معناى صحیح در استعاره نصب قرینه كند ولى در مورد كنایه نیازى به قرینه نیست و خود شخص باید از آن معناى موضوعٌ ‌له به آن معنا و مفهوم مورد توجه آن شخص منتقل بشود و آن را بفهمد.