تحلیل عقلی حقایق بسیطه و جایگاه جنس و فصل

این كلامى را كه فرمودند، در آن تكلفى هست و تكلفش هم این است كه با امر مشكوك نمى‌شود انسان به ماهیات برسد.

آن جهتى كه باعث شده ایشان این مطلب را بگویند این‌طور توهم مى‌شود كه مثلاً بیاییم براى سواد، جنس و فصل را این قرار بدهیم که لونیتش جنس بشود و قابِضُ البَصَر بودنش هم فصل بشود، اگر هركدام از اینها سواد است پس فرقى بین جنس و فصل نیست.

ثُمَّ إذا طابَقَتِ اللونیةُ نَفسَ السَواد فَهِىَ تُطابِقُ بِعَینِها نَفسَ البَیاض أیضاً فَیَلزَمُ كونَ السَوادِ و البَیاض شیئاً واحِداً و إن طابَقها أحَدُهُما و طابَقَ الآخرُ شیئاً آخَر فَیَكونُ السَوادُ أحَدَهُما وإن طابَقَ كلُّ مِنهُما شیئاً مِنَ السَواد غَیرِ ما طابَقُه الآخَر فَیَتَركَّبُ فِى الخارِج وَ قَد فُرِضَ بَسیطاً فیه هذا خُلفٌ.¹

اگر لونیت با نفس سواد مطابقت كند همین لونیت را شما در مورد بیاض هم مى‌گویید پس سواد و بیاض یكى شد. اگر یكى از اینها مطابق شد و دیگرى که قابِضُ البَصَر بوده است به یك چیز دیگر برگردد پس سواد این است و آن یكى نیست. خلاصه اشكال در اینجا به این جهت برمى‌گردد. اگر هركدام از اینها یك تكّه از سواد را مطابقت مى‌كنند؛ لونیت یك مقدار از سواد و قابِضُ البَصَر بودن یك مقدار دیگر، این مركب مى‌شود، درحالى‌كه ما در خارج بسیط تصور كردیم. این خلف است.

فَعُلِمَ أنَ الأجناسَ و الفُصولَ فِى البسائطِ أمورٌ اعتباریَةٌ فالسَوادُ مثلاً وجودُهُ فِى النَفس كَما هو فی العین فَلا ذاتیَ لَه‌ بِوَجهٍ مِنَ الوجوه.

اینها همه امور اعتباریه هستند و امور واقعى نیستند و ذاتیات ندارند مثلاً سواد وجوهى در نفس دارد همان‌طوری‌كه در خارج هم همین‌طور است، ذاتى ندارد.

وَ وَجهُ اندِفاعِهِ ما لَوَّحَ إِلَیه مِن أنَّ المَعانى الَتى كُلُّ مِنهما ماهیةٌ كاملةٌ متحصلةٌ إذا أُخِذَت مِن نَفسِ ماهیةٍ لَوَجِبَ كونُ المَأخوذِ مِنها تِلكَ المَعانى مِنَ الحقائقِ المُرَكبة و كُلُّ مُتَحَصِّلٍ یَتَحِدُ مَعَ مُتِحَصِّلٍ آخَر یَكونُ مُتَحِداً مَعَ مُتَحَصِّلٍ ثالِث یَتَّحِدُ الأولُ مَعَ الثالِث أیضاً.