تحلیل عقلی حقایق بسیطه و جایگاه جنس و فصل

دلیل بر این مسئله این است كه شما همۀ افراد را مى‌بینید که همه یك نظر نسبت به لون مى‌دهند و تفاوت ندارد مثلاً به‌جاى اینكه بگویند: این سیاه است اسمش را هندوانه نمی‌گذارند، هندوانه یك حساب دیگرى دارد. یا اسمش را كدو نمی‌گذارند، به او مى‌گوییم: این رنگ چیست؟ مى‌گوید: كدو! كدو یك چیز دیگر است، هندوانه یك چیز دیگر است، خربزه یك چیز دیگر است، بَه‌بَه هنوز نیامده است! حالا إن‌شاء‌الله هرچه زودتر مى‌آید، این لون كه الآن دارید مشاهده مى‌كنید این را خود ذهن تشخیص مى‌دهد.

یا فرض كنید به پارچه‌فروشى مى‌روید و مى‌گویید: یك لباس سیاه بیاورید، اول چیزى كه براى شما مى‌آورد قماش است. مى‌گویید: نه، من سیاه‌تر مى‌خواهم. پارچه مى‌خواهم براى عزا بپوشم خیلى عزایش، عزاى مهمى است لذا خیلى باید سیاه باشد. بعد دوباره مى‌رود یك پارچۀ دیگر مى‌آورد مى‌گویید: نه من یك پارچه‌اى مى‌خواهم كه از سیاهى برق بزند آن سیاه را می‌خواهم تااینكه به شما مى‌گوید: [پارچه] از این ـ از ذغال بالاتر نداریم ـ سیاه‌تر وجود ندارد. این كه ابتدا از اول سراغ سیاه مى‌رود و زرد، قرمز، سبز و اینها را درنظر نمى‌گیرد یك اشتراكى را در ذهن آورده كه دارد مى‌رود، اگر آن مابه‌الاِشتراكى را فروشندۀ قماش در ذهن نمى‌آورد و این با آن مابه‌الاِختصاص یكى بود پس چرا رفت متعددش را آورد؟ اینكه الآن متعدد دارد درعین‌حال نوع اول را مى‌آورد و اگر نپسندیدى نوع دوم را مى‌آورد و اگر نپسندیدى نوع سوم را مى‌آورد، دلیل بر این است كه الآن ذهن او یك مابه‌الاِشتراك و یك مابه‌الاِمتیازبراى این لون تصور كرده؛ مابه‌الاِمتیاز آن عبارت از همان رنگ سوادى است كه آن رنگ سواد با بقیۀ الوان متفاوت است. مابه‌الاِشتراكى كه تصور كرده است، بین خود این سه‌تا مابه‌الاِشتراك را درنظر گرفت و گفته است: ما از مرتبۀ پایین شروع مى‌كنیم و بعد به مرتبۀ اولیا و به مراتب بالاتر مى‌رویم.