حقیقت جوهریه انسان و تغییر فصل اخیر
تأثیر سلوک و مراقبه بر تغییر حقیقت وجودی انسان
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین مبانی فلسفی «حقیقت اشیاء» و نقش «فصل اخیر» در تکون و تعین موجودات میپردازند. بحث با این محور آغاز میشود که هر موجودی، از جمله انسان، دارای یک حقیقت جوهریه است که سایر صور و اعراض، در حکم معدات و ابزارهای آن قرار میگیرند. استاد با تأکید بر اینکه شناخت این فصل حقیقی جز از طریق اشراف بر حقایق عالم امکانپذیر نیست، به تفاوتهای بنیادین در رفتار و اوصاف موجودات اشاره کرده و این تفاوتها را ناشی از تغییر در فصل اخیر میدانند. در ادامه، این قاعده به حوزه سلوک انسانی تعمیم داده میشود؛ بهطوریکه انسان با مراقبه و تهذیب، میتواند حقیقت وجودی خود را ارتقا داده و صور مادون را تحت سیطره صورتهای عالی قرار دهد. در پایان، با هشدار نسبت به خطر قساوت قلب و استدراج، بر ضرورت توجه به آینه وجودی و محاسبه نفس برای جلوگیری از سقوط به درکات حیوانی تأکید میشود.
مرتب سازی:
حقیقت جوهریه انسان و تغییر فصل اخیر
1درس ششصد و پنجاه و نهم
کیفیت تحصّل و تکوّن حقیقة الاشیاء (2)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم
حكمةٌ عرشیة:
قَد انكشفَ لكَ ممّا ذكرناهُ فی هذا الفصل و مِن إشاراتٍ سابِقة فی بعضِ الفصول الماضیة أنَّ ما یُتقوّمُ و یوجَدُ بهِ الشیء مِن ذَواتِ الماهیات سِواءً كانَت بسیطةً أو مُركَّبةً لیسَ إلاّ مبدأُ الفصلِ الأخیرِ لَها و سائرُ الفصولِ و الصورِ التی هیَ مُتحدةٌ معها بِمنزلةِ القوىٰ و الشرائطِ و الآلات و الأسبابِ المُعِدَّةِ لِوجودِ الماهیةِ التی هیَ عَینُ الفصلِ الأخیر.1
ایشان در مطالب گذشته كه راجع به حقیقةُ الشیء بحث مىكردند كه به صورت هى لا بِمادّة در اینجا مطلب را یکقدری بالاتر از آن مسائل سابقه و در زیرمجموعۀ آن مسائل سابقه مىخواهند بیان كنند كه البته گرچه خود ایشان اشارهاى به این مطلب دارند ولیكن صریحاً وارد این مسائل نمىشوند و انسان مىتواند از این مطلب و مسئله به مطالب دیگرى برسد كه نمىدانم آن مطالب مورد نظر ایشان در اینجا بوده یا نبوده است. علیٰکلّحال مطلبى را كه مطرح مىكنند مطلبى است كه قابل براى تعمق و تدبر بیشتر است.
فصل موجب امتیاز بین شیء و سایر اشیاء
اشكالی كه مرحوم علامۀ طباطبائى ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ در این حواشى و در این ذیل نسبت به این مسئله دارند خیال مىكنم با توجه به كیفیت نگرش به این مسئله آن اشكال دیگر وارد نباشد. مطلب این است كه ماهیات شیء عبارت از ذاتیات اوست كه جنس و فصل او را تشكیل مىدهند و یا به عبارت دیگر به ضمیمۀ او آن عوارض خاصهاى كه اختصاص به او دارد و به سایر انواع سرایت نمىكند و آنها را شامل نمىشود، این را ماهیات مىگویند كه یا تعریف شیء به ذاتیات اوست یا به عوارض خاصهای كه فقط در مرحلۀ شناخت، سایر انواع را از خود طرد كند و فقط نوع خاصى را باقى بگذارد كه البته با وجود مطالبى كه از بزرگان در این زمینه نقل شد روشن شد كه فصل عبارت از آن شیء خاص مورد توجه ما نیست بلكه یك مسئلهاى است كه همان جنبۀ واقعیت آن شیء را تشكیل مىدهد و اوست كه باعث امتیاز بین شیء و سایر اشیاء دیگر مىشود.
- . الحکمة المتعالیة، ج 2، ص 35.