ماهیت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

بنابراین آنچه که ما در تمام عالم از اجناسِ مختلف مشاهده مى‌کنیم؛ جمادات، نباتات، وحوش، سماء، ارض و همین‌طور در اشیاء دیگر از اشیاء مجردۀ دیگر و مشارکاتى که بین آنها مى‌بینیم این متشارکات ما، خود اینها در اصل حقیقت متأصلۀ روى پاى خود ایستادۀ غنى به تکوّن ذاتى خود ندارند و فقط همان جنبۀ فصلیت آنهاست که آن جنبۀ فصلیت در صورت آنها ظهور پیدا مى‌کند یعنى همان جنبۀ نوعیت خاصه است در هرکدام از اجناس که آن نوعیت خاصه در ضمن یک فردى تحقق و تکوّن پیدا مى‌کند.

علت کنار گذاشتن جنس در تعریف

لذا اشکالى که در اینجا وارد مى‌شود و مرحوم آخوند هم نسبت به آن جواب مى‌دهند این است که حدود أشیاء همان‌طورى‌که ذکر شد عبارت از واقعیت مشترک و غیرمشترک و متمایز است. چگونه شما این واقعیت مشترک را از دایرۀ حدّى کنار مى‌گذارید و آن را به‌حساب نمى‌آورید و فقط آن جنبۀ متمایز او را مى‌گیرید، بالأخره یک واقعیت خارجى از مشترکاتى با سایر امثال خودش تشکیل شده است و یک متمایزاتى تشکیل شده است. ما نمى‌توانیم آن مشترکات را نادیده بگیریم و صرفاً به آن متمایزات توجه بکنیم، مثل اینکه شما در تعریف انسان به‌طورکلى حیوان را نیاورید، خب به جایش چه چیزی بیاورید؟! آجر بیاورید! وقتى شما حیوان متحرک بالإراده و ناطق نیاورید بالأخره باید یک چیزى بیاورید که حدّ او را تعریف کند و براى شخص روشن کند.

وقتى شما مى‌گویید: این ناطق است، طرف چیزى از این نطق نمى‌فهمد. باید ذهن او را کم‌کم نزدیک کرد و به آن واقعیت خارجیه سوق داد تااینکه در آن مرتبه و نقطۀ آخر بگوییم: هذا ناطقٌ بگوییم: این جنبۀ عقلانى اوست که او را از بقیّه متمایز کرده است والاّ همین‌طورى به یک نفر مطلبى را بگویید، او چیزى نمى‌فهمد و متوجه نمی‌شود؛ «إنّا مَعاشِرَ الأنبیاءِ أُمِرنا أن‌ نُکلِّمَ النّاسَ على قَدرِ عُقولِهِم.»¹