ماهیت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

در معناى «على قَدرِ عُقولِهِم» از این کلام مرحوم آخوند یک مطلب عملى نتیجه گرفته مى‌شود که مردم را نمى‌توان نسبت به عقاید خود یِله و رها گذاشت که هر طور تصور مى‌کنند و نیکو مى‌پندارند انسان همان را براى آنها گزینش کند، این قانون جنگل می‌شود؛ من دلم این را مى‌خواهد، من دلم آن را مى‌خواهد، او هم مى‌گوید: من دلم او را مى‌خواهد. هر کسى یک‌طور مى‌پسندد. کسى مى‌خواست یک خانه بسازد هر کسى مى‌آمد یک نقشه مى‌داد! این یکی مى‌گفت: حمام را اینجا بگذار! مى‌گفت: باشد. آن یکى مى‌گفت: اتاق را آنجا بگذار! مى‌گفت: باشد. این باشدها را جمع کرد و خانه را که ساخت یک‌دفعه دیدند دستشویى را در وسط هال درآورده است! به او گفتند: چرا این‌طورى کردی؟! گفت: من آراء شما را جمع کردم، اینکه تخصص در دستشویى داشت گفت: دستشویى را این وسط بگذاریم! آنکه تخصص در شکم و آشپزخانه داشت گفت : آن کنار بساز! دیگری گفت: اتاق را این‌طرف بساز! این جمع آراء مختلف، من را به این روز کشانده و این بدبختى را به سر من آورده است که خلاصه نقشه این‌طورى از آب درآمده است!

مذمّت تقلید کورکورانه در قرآن

اگر انسان بخواهد مردم را به حال خود رها کند هر کسى در حال‌وهواى خودش هست، در حال‌وهواى تخیلات و سلیقه‌ها و کیفیت اجراء منویات خودش در جامعه به‌نحو ذهنیات خودش هست و دراین‌صورت دیگر نیازى به پیغمبران، راه‌بران، رهبران، هادیان و امثالهم نیست. چون مردمى که تمام وجود آنها را تقلید و متابعت کورکورانه گرفته است [حریّت و آزادی ندارند] همان‌طور که داریم مى‌بینیم و دیدیم و خواهیم دید. آیه قرآن خیلى عجیب است. آیات قرآن، در هیچ‌چیز مثل این قضیۀ تقلید کورکورانه به ما هشدار نداده است!

﴿وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَهُ قَالُواْ بَلۡ نَتَّبِعُ مَآ أَلۡفَيۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآ أَوَ لَوۡ كَانَ ءَابَآؤُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ شَيۡ‍ٔٗا وَ لَايَهۡتَدُون﴾.¹