فلسفه فناء و بقای اعیان ثابته

راه حل مسئلۀ بقاء عین ثابت در فناء

راه رسیدن به مطلوب این است که ما مسئلۀ فناء را روشن کنیم که اصلاً فناء به چه مى‌گویند و حقیقت فناء عبارت از همان معرفتى است که انسان پیدا مى‌کند به‌واسطۀ قطع کامل تعلّق نفس، تعلّق روح به عالم نفس، آن مسئله، مسئلۀ فناست، آن قطع تعلّق یا تعلّق در صفات است یا در اسماء است یا آن تعلّق، تعلّق به خود ذات است و از خود ذات قطع تعلّق پیدا شده است و این قطع تعلّق به معناى نیستى نیست بلکه به معناى احساس نیاز و احساس فقر و امکان است، آن احساس فقر و امکان منافاتى با خود آن عین ثابت ندارد در عین اینکه این ذات در آن مسئله وجود دارد درعین‌حال هم به همان کیفیت بوده است، در آیه قرآن که مى‌فرماید:

﴿وَ إِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَ أَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآ أَن تَقُولُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنۡ هَٰذَا غَٰفِلِين﴾¹

معنای آیۀ ﴿أَلَستُ بِرَبِّكُم﴾

در آن عالمِ ﴿أَلَسۡت﴾ عین ثابت وجود داشته است و درعین‌حال آن ﴿بَلَىٰ﴾ حکایت‌ از همان جنبۀ فقر ذاتى مى‌کند. ﴿أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ﴾ یعنى آن ربِ در همۀ مظاهر تعیّن و همۀ مظاهر وجود، آن ﴿رَبِّكُمۡ﴾ در آنجا هست. ربِ در مقام ربوبیت؛ ربوبیت صفات، ربوبیت اسماء و ربوبیت در ربوبیت ذات و اعتراف به فقر و امکان در همۀ مراتب سه‌گانه این اعتراف به فقر در همان قبلاً هم بوده درعین‌حال که قبلاً عین ثابت بوده است ولى جنبۀ تعلّق ظاهرى به دنیا نبوده است. اگر راجع به این قضیه باز مطلبى هست و راجع به این قضیه رفقا فکر کنند إن‌شاءالله بعداً مسئله را پیگیرى مى‌کنیم.

تلمیذ: آیا عین ثابت در مقام فناء ادراک وجود خودش را دارد یا ندارد؟

استاد: در مقام فناء؟! نه ندارد! در اینجا یک ادراک کلى هست؛ در اینجا ادراک، ادراک به وجود کلى است نه‌اینکه ادراک نیست بلکه یک ادراک وجود کلى است یعنى آن حقیقت وجود در یک مقام سعى و در یک مقام به‌اصطلاح شمول و عموم ادراک مى‌شود، نه وجود خاص خود ادراک شود، وجود خاص ادراک نمى‌شود و اگر ادراک شود آن ادراک، ادراک قبل از فناست. یک ادراک کلى به‌عنوان حقیقت کلیه و علم کلی، تجرد کلی، وجود کلی، همان‌طور که وجود خودش را ادراک مى‌کند این ادراک در آنجا همین است.