فلسفه فناء و بقای اعیان ثابته

توصیف مقام هو‌هویت در شعر ابن‌فارض

اگر ملاحظه کرده باشید در اشعارى که بزرگان در این زمینه دارند هم همین را مى‌گویند مثلاً در آن قصیده‌اى که از ابن‌فارض رسیده‌ می‌گوید:

اینکه مى‌گوید: «أجَل عِندى بأوصافها علم» این الآن دارد در مقام بقاء، فنا را توصیف مى‌کند، بقاء را که توصیف نمى‌کند. بقاء را که داریم‌ خودمان مى‌بینیم زید و عمرو و بکر و اشیاء و عوالم را داریم در خارج مى‌بینم. آن فناء را مى‌گوید، «یقولون لى صِفها» یعنى مقام هو‌هویت را براى ما توصیف کن، مظاهرش که مشخص است. این عالم دنیا که مشخص است، برزخ و مثالش هم مشخص است. حالا هر کسی بر طبق مراتب اشرافى که دارد و سعۀ وجودى که دارد به آن مى‌رسد. آن «هو» چیست؟ آن «هاء» در «صفها» چیست؟! آن را مى‌گوید که براى من بگو! این باید چه بگوید؟! این باید بگوید: من که چیزى نمى‌فهمم که بخواهم برایت بگویم، چیزى ادراک نکردم که بخواهم برایت بگویم ولى نه، مى‌گوید و توضیح مى‌دهد:

بعد مى‌گوید:

«صَفاءٌ وَ لا ماءٌ» یعنى صورت ندارد عین ثابت ندارد. «صفاء» به‌واسطۀ «ماء» پیدا می‌شود. «وَ لُطفٌ و لا هَوا» شما در یک هوایى از کجا احساس انبساط مى‌کنید؟ عجب هوایى دارد! این هوا چقدر هواى سبکى است! چقدر هواى لطیفى است! اکسیژنش چقدر زیاد است! آن صفایى را که احساس مى‌کنید و آن لطفى را که احساس مى‌کنید باید هوا باشد. حالا این هوا، هواى خارجى نیست پس چیست؟ ایشان مى‌گوید: من چگونه با شما صحبت کنم که شما الفاظ و کلماتتان با اشیاء خارجى در ارتباط است و این تسمیه به‌واسطۀ این ربط و ارتباطى است که شما با اشیاء خارجى برقرار کردید درحالى‌که آنجا مافوق خارج است و نمى‌شود براى آنجا اسم گذاشت و تعیّن ندارد. البته تعیّن به معناى صورت خارجى ندارد والاّ تعیّن که باید داشته باشد. وجود مساوى با تعیّن و تشخّص است. «و نورٌ و لا نارٌ» نور همیشه از نار مى‌آید؛ نور خورشید باشد منبعش نار است، نور چراغ باشد منبعش نفت و همان شعله است هرچه مى‌خواهد باشد بستگى به نورش دارد. آنجا نور هست ولیکن نار نیست! شما نار احساس نمى‌کنید ولى نور را احساس مى‌کنید که از لوازم ذاتى وجود است. نور لوازم ذاتى وجود است. روح و صفا لوازم ذاتى است، لطف لوازم ذاتى است. «و روحٌ و لا جسمٌ» قضیه این است.