فلسفه فناء و بقای اعیان ثابته

یعنى مرحوم حاجى اعتراف مى‌کند که خودش هم به کُنه وجود شاید نرسیده باشد. من نمى‌خواهم جسارت کنم، ایشان که معترف به غایت خفاء هستند! این چه حقیقتى است که در عین بساطت خودش مى‌تواند حقایق مرکبه و متشخصۀ خارجیه را در خودش جا بدهد و از صرافت درنیاید و از بساطت خارج نشود؟! شما یک لیوان آب را بردارید چیزى در آن بیندازید این تغییر پیدا مى‌کند و مرکب مى‌شود از آب و شی‌ء دیگرى که در این قرار داده شده است، در وجود اصلاً این‌طور نیست.

تلمیذ: در عین ثابت که این‌طور هست. شما از یک‌طرف می‌فرمایید: ذات مشتمل بر تمام ظهورات هست مطلب درست است! اما از این‌طرف شخصی که دارد فانی می‌شود این عین ثابتش بدون سبب است؛ نه خلق و لمس، به معنای صورة بعد از صورة، فعلیت بعد از فعلیت، بالأخره به یک مرحله‌ای می‌رسد که صورت نوعیه هم دیگر نخواهد داشت حالا بدنش یک بحث دیگری است چون بحث روی بدن که نداریم بحث روی عین ثابت است این عین ثابت به جایی رسید که کل ظهورات شد!

استاد: همین عین ثابت که الآن دارد بدنش راه مى‌رود خود این بدن که از خودش اراده ندارد شکل ندارد تشخّص ندارد. الآن این بدن به‌واسطۀ تعلّق عین ثابت به او دارد راه مى‌رود دارد غذا مى‌خورد.

تلمیذ: من می‌خواهم این عین ثابت را عرض بکنم! الآن که به فناء رسید و ادراک حقیقت ذات را می‌کند آیا این به فعلیت تامه رسیده یا نرسیده است؟

استاد: بله، رسیده است.

تلمیذ: پس دیگر در آنجا بحث امکان، بحث تعدد، بحث ماده و صورت هم مطرح نیست!

تبدیل ادراک استقلالى عارف به ادراک کلى

استاد: ببیند الآن که به اینجا رسیده درست است، اینکه الآن به آنجا رسیده معنایش این است که به‌واسطۀ تغییر و تحولات جوهرى که پیدا کرده به‌واسطۀ آنها این استقلالِ در ادراک را ازدست مى‌دهد این است فقط، والاّ در همان وجود خودش چیزى تغییر پیدا نمی‌کند، چیزى عوض نمى‌شود، سرش پایین نمى‌آید پایش بالا برود، گوشش نمى‌آید جایش را عوض کند، بینى نمى‌آید به‌جاى چشم و چشم بیاید اینجا، همان زیدى که هست و شما دارید می‌بینید همین الآن با همین موقعیتش الآن فنا پیدا کرده است. یعنى چه؟ یعنى آن ادراک استقلالى خودش تبدیل به ادراک کلى شده است. این مقام فنا مى‌شود.