فلسفه فناء و بقای اعیان ثابته

اختلاف نظر مرحوم علامه طباطبائی و مرحوم علامه طهرانی در بقاء عین ثابت در فناء

تلمیذ: مرحوم علامه که مطلبشان ناظر به این صورت ظاهری و خارجی نیست؟

استاد: [فرمایش] مرحوم علامۀ طباطبائی [ناظر] به خود عین ثابت است. صحبت ما در عین ثابت است که آیا آن عین ثابت صورت همان زید خارجى هست یا نه؟ البته منظور بنده از خارج نه منظور جنبۀ مادى است بلکه همان جنبۀ حقیقت مقیده است! آن حقیقت مقیده باز صورت دارد.

تلمیذ: پس در حقیقت ما می‌توانیم بگوییم که ایشان در تفسیر فناء مشکل داشتند و فناء را به معنای نیستی گرفته‌اند.

استاد: بله من هم مى‌خواستم همین را عرض کنم. البته این مسئله را گفته بودم ولى حالا در اینجا چون به مناسبت، این هم از مواردى است که جایش در اینجاست و مى‌بایست مطرح شود عرض کردم. بله، خیال مى‌کنم در همان حاشیه‌اى هم که زدم این مسئلۀ کیفیت فناء و اینها را بیان کردم. در این کتاب‌هاى اخیرى که قرار شد از مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ چاپ شود، یک مسائلى در بعضى از مسائل فقهى و حکایات نوشتم؛ حکایاتى اضافه کردم که از ایشان شنیده بودم و خیلى حکایات تأثیرگذارى هست یعنى حکایاتى است که شاید ایشان براى کسى نگفته باشند و همین‌طور در بعضى از مطالب فلسفى در آن قسمت نوشته‌جات خطى، ایشان خودشان اشاره به همین مباحثات کرده‌اند و در آنجا آمده است و من هم در آنجا این مطلب را گفته‌ام ـ إن‌شاءالله اگر چاپ شود ـ و تعلیقه‌ای زده‌ام. این مسئله در آنجا مطرح است.¹ یعنى ببینید صحبتى که در مقام فناء مى‌شود، در آنجا من به این کیفیت جسارت کردم که نه ایشان و نه مرحوم علامه هیچ‌کدام [درست بحث نکرده‌اند.] مرحوم علامه مسئلۀ فناء را آن‌طورى‌که بایدوشاید [مطرح نکردند] و به نظر مى‌رسد آن تصویر واقعى را از فناء نداشته باشند و مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ راهى را که براى رسیدن به این است، راه فلسفى انتخاب نکرده‌اند.