تحلیل حقیقت فناء و بقاء عین ثابت

بنابراین اینکه امروز نمى‌شنود به‌خاطر مدرکات خود اوست که نمى‌شنود! حالا این کسى هم که امروز آمده او را مى‌بیند عین ثابت او تغییر پیدا کرد؟! مى‌گوییم: نه عین ثابتش همان است و من همان دیروزى و همان دیشبى هستم که خوابیدم و الآن هم بلند شدم و یک ‌چنین پدیده‌اى براى من ظهور پیدا کرده که دیروز نبود.

ارتباط کیفیت مکاشفات به‌ حالات شخص

پس این تغییر در او انجام شده بدون اینکه زید عوض شده باشد و جایش را به عمرو بدهد و بدون اینکه درخت تغییر پیدا کند و درخت دیگر بشود. او مى‌گفت: درخت سیب بود، درخت سیب یک‌دفعه پرتقال نمی‌شود که شروع کند به لا هو إلاّ هو گفتن یا لا إله إلاّ الله گفتن کند و عجیب اینکه مى‌گفت: هرچه حال من تغییرش بیشتر مى‌شد آنچه را که من از ذکر توحیدى مى‌شندیم آن رقیق‌تر و عمیق‌تر و دقیق‌تر مى‌شد، امروز لا إله إلاّ الله بود فردا لا إله إلاّ هو بود بعد لا هو إلاّ ...، همین‌طور مدام در این ظهورات و بروزات انسان به مراتب مختلفى از مظاهر پروردگار دسترسى پیدا مى‌کند که براساس تغییر و تحولاتى و تجردى که در او پیدا مى‌شود. بنابراین واقعیت خارجیه در مقام فناء تغییرى نمى‌کند.

مباحثات علامه طباطبائى و علامه طهرانى دربارۀ فناء و بقاء اعیان ثابته‌

اگر مرحوم والد ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ با این شکل و با این طریق نسبت به قضیۀ فناء عین ثابت مطلب را جلو مى‌بردند که حقیقت خارجیه در فناء خودش که همان فناء در وجود بالصرافه است در همۀ این موارد مختلفه تفاوتى نمى‌کند و به این قسم مسئله را مطرح مى‌کردند مرحوم علامه طباطبائی ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ پاسخى نداشتند. مسئله به این کیفیت مطرح مى‌شود که حقیقت وجود بالصرافه و حقیقت وجود بسیط در عین بالصرافه و بسیط بودن، آن حقیقت، متعیّن به تعیّنات متعدده و مختلفه است و ظاهر به مظاهر متفاوته و متشته و مختلفه است، در عین اینکه آن بساطت و تجرد و صرافت و اطلاق خودش را نگه مى‌دارد و همان‌طورى‌که عرض شد به لحاظ لا ثانىَ لِلوجودِ آن ظهورات در مظاهر مختلفه باعث حدّ پذیرى و ترکیب و نقص نسبت به مراتب خود وجود ایجاد نمی‌شوند؛ یعنى همان وجود بِالصرافِه لازمۀ بِالصِرافه بودن او، اجتماع مَعَ المَظاهِر المُختلفة است و ظهور بِالمَظاهِر المُتَفاوِتِة است والاّ دیگر بالصرافه و بِالإطلاق و بِالبِساطَة نبود. لازمۀ بالصرافه بودن یعنى اجتماع مع ألفِ شرط، معنای وجود و حقیقت لا بشرط، اجتماع مَعَ ألف شرط است.