تحلیل عقلی رابطه ماده و صورت در موجودات

تلمیذ: پس مقام اطمینان نفس مقام تجرد محض نیست؟

مشکک بودن مقام اطمینان نفس

استاد: ببینید اطمینان خودش داراى مراتب است و یک مسئلۀ مقول به تشکیک است مثل مقام طهارت و همان خود تجرد یک حقیقت مقول به تشکیک است براى کسى که مرتکب واجبات و تارک محرمات بشود که این یک نوع طهارت است که در اینجا عدالت ظاهرى و اینها اثبات مى‌شود. یک شخصى است که مکروهات و ـ البته مکروهات به معناى مبغوضیت، بلکه همین کراهت اصطلاحی منظور است ـ مبغوضیت از او سرنمى‌زند خب آن‌هم یک مرتبه‌ای است. بعد به یک مرتبه‌اى می‌رسد که ذهن و خاطرات ذهنى خودش هم بر طبق ما فیه رضی الله است و آن‌هم یک مرتبه است. بعد به یک جا می‌رسد که اعراض عن ما سوى الله است! همین‌طور دارد بالا مى‌رود تا به مراتب «حسناتُ الأبرار سَیئاتُ المقربین»¹ می‌رسد که در آنجا نفسُ الإعراضِ عَن ما سوى الله و نفسُ التوجهِ و التُمایلِ إلى ما سوى الله براى او گناه است! خب این مرتبه خیلى تفاوت مى‌کند با آن کسى که فقط از نقطه‌نظر محرمات و واجبات به مرتبۀ ظاهر دست پیدا کرده و از اینها هیچ خبر ندارد! اطمینانى که براى این [هست این اندازه] است یعنى خدا در مقام اطمینان اگر شخص شخص متقى باشد می‌گوید: خب از همین مرتبه به مرتبۀ اطمینان رسیدی و در همین مرتبه اعمالت را انجام دادى، گناه نکردى، واجبات را انجام دادى، به تکالیف عمل کردى و دیگر از گرفتاری‌هاى دنیا راحت شدى و براى تو اطمینان به نعمت الهى حاصل شد! خب این یک اطمینان است، یک اطمینان هم ولىّ خدا پیدا مى‌کند و در هنگام رفتن برای او خطاب ﴿يَٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ﴾ می‌آید! آن‌هم یک اطمینان است، اطمینان مراتب مختلفى دارد.

تلمیذ: تأنیث را عرض می‌کنم که فرمودید روح وقتى که بالا هست [تأنیث و تذکیر معنا ندارد].

استاد: نه، فرق نمى‌کند پیغمبر هم اگر باشد و خدا بگوید: ﴿يَٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ﴾، نفس پیغمبر الآن تعلق به بدن دارد و این نفس الآن مى‌خواهد قبض روح بشود نه آن روح، آن که قبض ندارد! این نفس الآن مى‌خواهد متحول بشود و برگردد.