کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت
تحلیل فلسفیِ جایگاه استعداد در فعلیتِ موجودات
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت در مباحث فلسفی میپردازند. بحث با نقد اشکالات وارد شده بر کلام صدرالمتألهین آغاز میشود و این نکته تبیین میگردد که چگونه جنس، به عنوان یک حقیقت مبهم، در عین ابهام دارای فعلیت است. استاد با تفکیک میان اعتبارات ذهنی و واقعیتهای خارجی، به تحلیل نقش ماده به عنوان بستر استعداد و صورت به عنوان عامل فعلیت و تشخص میپردازند. در ادامه، با طرح مباحثی پیرامون کیفیت اعجاز و تصرف ولیّ در عالم، این پرسش مطرح میشود که چگونه اراده و همت ولیّ میتواند سلسله علل مادی را کوتاه کرده و صورتهای نوعیه را بدون طی کردن زمان طولانی تغییر دهد. این جلسه با تأکید بر نظام علیت و جایگاه واسطههای الهی در خلقت اشیاء، به تبیین پیوند میان عالم ماده و عوالم مجرد میپردازد و در نهایت، حقیقت ولایت را به عنوان راهی برای رسیدن به کمالات و اشتراک در نعمتهای الهی معرفی میکند.
مرتب سازی:
کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت
13استاد: ببینید ترتب عِلّى برحسب خاصّ مشیّت شآئى نسبت به ترتب صورت است. همین عصاى موسى اگر در شرایط عادى باشد ممکن است صد سال طول بکشد. ممکن است همین شرایط عادى در تحت یک بستر دیگر پنجاه سال طول بکشد. همین ممکن است در تحت یک نظام دیگر، بهواسطۀ تغییر و تبدّلات جوهرى و شیمیایى و فیزیکى تبدیل به ده سال شود؛ یعنى شرایط مختلف زیست و شرایط مختلفت حیات ممکن است که آن سلسلۀ علل را بهنحوى ترتیب بدهد که از نظر زمان طولانى شود یا کمتر شود و آن علت و سلسلۀ علل دارد ولى صحبت در این است که علت فقط این نیست که از این صورت به آن صورت برگردد، ممکن است به این صورت برگردد. از یک صورت تبدیل به صورتى شدن، این مترتب بر علیت براى صورت قبلی است یعنی اگر این ﴿حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ﴾ که الآن در ﴿فَإِذَا هِيَ حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ﴾ حرکت مىکند از نظر عِلّى مترتب بر یک صورت قبلى بوده است این از نظر فلسفی. ولى این صورت قبلى چیست؟! آیا صورت قبلى صورت نباتیّت است؟! صورت حیوانیّت است؟! صورت منویّت است؟! یعنى باید آن سلسلۀ تناسل و زاد و ولد را طى کند؟! آیا این است؟! یااینکه نه، ممکن است بهصورت دیگرى باشد. قاعدۀ علیت یک همچنین چیزى را اثبات نمىکند.
تلمیذ: بالأخره علیت نفى شد!
استاد: علیت نفى نشد! علیّت این است که این صورت ﴿حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ﴾ معلول صورت قبل است. آیا این علیت نفى شده یا نه؟ ولى آن صورت چیست؟ هزار نحو ممکن است باشد. در هر شرایطی...
تلیمذ: در این شرایط که امکان ندارد!
استاد: ما کردیم و شد!
تلمیذ: صورت نوعیۀ سابقه باید تناسب داشته باشد!
استاد: چه کسی تناسبش را تعیین کرده است؟
تلمیذ: بحث سنخیت بین علت و معلول این اقتضاء را دارد!
استاد: سنخیتش همان ارادۀ ولىّ است که مىآید به این تناسخ مىدهد.
تلمیذ: پس علت را برداریم!