کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

فصلیت هیولا عبارت از آمادگی

پس فصلیت او عبارت از همان آمادگى است. مثال مى‌زنم که ممکن است ماده‌اى باشد و این آمادگى را براى تبدیل شدن نداشته باشد. اینکه ماده هست و مى‌تواند تبدیل شود البته از این تبدیل، تعبیر به امکان وقوعى و خارجى مى‌شود ـ این مثال تا حدودى درست نیست ـ آن امکان، امکان وقوعى است امکان وقوعى در آن فعلیت ندارد، الآن آهن در شرایط فعلى امکان وقوعى براى تبدیل به حیوان را ندارد یعنى این آهن در شرایط فعلى گرچه مادۀ براى حیوان شدن را دارد ولى الآن در شرایط فعلى نمى‌شود تبدیل به آهن شود. باید شرایطى بر آن بگذرد و زمان‌های طولانى بر او بگذرد و تغییر و تحولاتى پیدا شود تا آن جنبۀ آمادگى که امکان وقوعى و امکان استعداد و تهیؤ است براى او آماده شود.

بحث ما راجع به او نیست بلکه بحث راجع به اصلِ ماده بودن و هیولا بودن است که در این حدید هست که حالا به‌واسطۀ طول زمان، در شرایط خاص قرار گرفتن تبدیل به حیوان شود. مگر همین چوب در دست حضرت موسی علیه‌السلام تبدیل به حیّه نشد؟!

﴿وَمَا تِلۡكَ بِيَمِينِكَ يَٰمُوسَىٰ * قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّؤُاْ عَلَيۡهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَىٰ غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَ‍َٔارِبُ أُخۡرَىٰ * قَالَ أَلۡقِهَا يَٰمُوسَىٰ * فَأَلۡقَىٰهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ﴾.¹

این چوب در شرایط فعلى یک استعداد ذاتى دارد که به آن استعداد ذاتى مى‌گوییم: هیولا براى تبدیل به حیّه شدن، ولى این استعداد ذاتى در طول زمان‌ها برایش پیدا مى‌شود؛ صد سال طول مى‌کشد تااینکه چوب در شرایط مختلف تبدیل به حیّه شود ولى در شرایط حاضر یعنى با یک تبدّل صورى پس از صورت، یعنى صورتى برود و صورت دیگرى به جاى او بیاید این منظور است، و با تبدّل صورةً واحده صورت واحده برود و صورت دیگر بیاید. این استعداد را ندارد و ممتنع است که یک صورت، با توجه به شرایط عادی ـ نه با همت و ارادۀ ولیّ چون همت و ارادۀ ولىّ بحث را جدا مى‌کند ـ و با شرایط طبیعى تبدّل صورةً بعد صوره، بالأخره به یک نقطه‌اى برسد که آن فصل اخیر او که عبارت از همان حیوانیت است بر این مترتب شود.