کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

یک علت هم مى‌گویند: آقا به‌جاى قرص خوردن بیا حمد بخوان! اگر هفت‌تا حمد براى مریض بخوانى شفا پیدا می‌کند! نه قرص دادی، نه کپسول دادی، نه آمپول دادى، نه شیمیایی کردی، نه عکس‌برداری، نه سی‌تی‌اسکن! هیچ‌کارى هم نکردى! طرف را اینجا نشانده، حمد مى‌خوانى طرف بلند مى‌شود مى‌نشیند! آیا در اینجا نفى علیت شده است؟! فقط علیت، قرص و کپسول است و در آنجاست که فقط علیت و سنخیت ثابت مى‌شود؟

تلمیذ: به قاعدۀ «الواحدُ لا یَصدرُ منه إلا الواحد» نقض وارد می‌شود! چطور این معلول هم از آن صادر مى‌شود هم از این صادر مى‌شود؟

استاد: اصلاً ربطی ندارد! ببینید آن واحد همان واحد است یعنى این حمدى که مى‌خواند یک اثر دارد، این یک علت! آن کپسول هم وقتى که می‌خورد آن‌هم یک تأثیر مى‌گذارد. آن‌هم یک علت! اینکه یکى شد!‌

تلمیذ: یک معلول از دوتا علت صادر شد!

استاد: این چه ربطى دارد؟! این چه حرفى است؟! کجا معلول یکى است؟! این درست عین صحبت استاد ما مرحوم حائرى است که مى‌آمد اشکال مى‌کرد که چه کسی گفته است توارد علل مختلف بر معلول واحد، غلط است؟! نه‌خیر، اصلاً هیچ اشکالى ندارد؛ دوتا گلوله هست یکى این مى‌زند به آن، یکى هم آن مى‌زند به این، و شخص بلند می‌شود می‌ایستید، این توارد علل است! چون محال است که معلول واحد از علل مختلفه توارد پیدا بکند! آن صحتى که آن ایجاد کرده معلولش آن قرص است نه معلولش این حمد است. این حمدى که من الآن مى‌خوانم معلولش صحت است، نه معلولش قرص است این چه ربطى به‌هم دارند!

تلمیذ: همین را عرض مى‌کنم حمد علت براى یک صحت است.

استاد: کجای این «الواحدُ لا یَصدرُ منه إلا الواحد» به‌هم خورد؟!

تلمیذ: به‌خاطر اینکه این واحد هم صادر از حمد شد و هم صادر از قرص شد.

استاد: یکى است نه دوتا عزیز من! الآن این صحتى که پیدا شده یا از کپسول است، تمام شد. یا از حمد است، تمام شد. یا از نظر آن از هزارتا هم باشد باز لا یصدر صدق مى‌کند. این یک صحت است.