کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

تلمیذ: عصای حضرت موسی می‌تواند از طریق عادی مثلاً گیاه بوده بعد چوب شده بعد مار شده و آمده یک مار دیگر را خورده است و هم از طریق حضرت موسی مار شود.

استاد: دو صورت مختلف است. آن‌هم «الواحدُ لا یَصدرُ منه إلا الواحد» صدق می‌کند. آن یک مسیر دارد این هم یک مسیر دارد. نه این است که هردوى اینها دو تأثیر خارجى دارند که آن دو تأثیر خارجى در اینجا باهم یکى شدند. این در اینجا یک اثر گذاشته است حضرت موسى علیه‌السلام در اینجا اراده نکرده است حالا آن مى‌گوید: من آنجا مى‌ایستیم و علیت خودم را در آنجا اعمال نمى‌کنم. علت دیگر در اینجا جایگزین شده است که آن علت ارادۀ ولىّ است بدون طى کردن این سلسله! این صدسال یک‌مرتبه یک ثانیه مى‌شود باز «لا یَصدر عن الواحد» هست. این یک اراده است یک عمل انجام مى‌دهد، باز یک ارادۀ دیگر مى‌کند فردا یک ارادۀ دیگر، دوباره مجلس فرعون درست مى‌شود باز یک ارادۀ دیگر، هر اراده‌اى یک علت خاص به خودش را دارد. آن‌هم همین‌طور است منتها آن اراده‌اى که در آنجا مى‌آید و این سلسله را طى مى‌کند، آن اراده مى‌برد در زمان طولانی ولی آن اراده این زمان طولانى را برمى‌دارد و سلسلۀ صورت‌های مختلفه را برمى‌دارد یک صورت می‌دهد. دو علت هست بلکه در آنجا علل مختلفى هستند دو علت در اینجا بودند هر علتى دارد کار خودش را مى‌کند این علت در آن بستر به این نتیجه مى‌رسد آن علت هم به نتیجه خودش مى‌رسد و ارتباطى به همدیگر ندارد.

همین اراده‌اى که مى‌کند نزول سلسلۀ اراده و مشیت را از همان جاى خودش برمى‌گرداند. لوکوموتیو را از این ریلى که مى‌خواهد برود و بعد از دو ساعت به آن مقصد برسد برمى‌گرداند پنج دقیقه‌ای به مقصد مى‌رساند. اگر بخواهد از آن ریل برود دو‌ساعته مى‌رسد اگر بخواهد از این ریل برود پنج دقیقه مى‌رسد. ارادۀ حضرت موسى علیه‌السلام از آن اول، ریل را عوض مى‌کند نه‌اینکه سرعت آن مسافت را زیاد کند. یک وقت لوکوموتیوى که با سرعت 50 کیلومتر مى‌رود، حضرت موسى مى‌آید سرعت 300 کیلومتر به آن مى‌دهد.