کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

تلمیذ: در حقیقت یک اراده است که علت تامه هست و بقیه معدّات هستند.

استاد: احسنت! همه‌اش همین است.‌

تلمیذ: پس ارتباط صُور نوعیه از باب معدّات است نه از باب علت تامه!

استاد: حالا هرچه شما بخواهید بگیرید! یکى از علل، علت مُعدّه است، یعنى خود علت باید بر او ترتب داشته باشد. اینکه علت ترتب داشته باشد معنایش این نیست که صورت دیگر سبب باشد، گفتیم که صورت دیگر در جاى خودش هست. هیچ صورتى علت براى صورت دیگر نیست بلکه معدّ است یعنى صورت دیگر در جاى خودش هست و صورت دیگر مى‌آید جاى او مى‌نشیند نه‌اینکه این صورت باعث صورت دیگر بشود. نه، آن غلط است. آن ماده است که با تهیّؤ خودش قابلیت دارد حتى [معجزۀ] حضرت موسى هم علل مادى دارد.

در یک جا مى‌بینید که اصلاً علت مادى هم ندارد. همین عملى که امام رضا یا موسى بن جعفر علیهماالسّلام انجام می‌دهند راجع به هردوى این ائمه وارد شده است.¹ همین‌که حضرت اراده براى احیاء اسد مى‌کند ـ صحبت ما در اینجا بود در همان بحث قبل هم ثابت شد ـ در اینجا آن اراده‌اى که مى‌کند این است که خاکى را از یک جا برمى‌دارد تبدیل به اسد مى‌کند؟! از باغچه، از بیابان، از یک شیرى که قبلاً مرده بود خاک برمی‌دارد یا نه؟! امام علیه‌السّلام وقتى که یک اسد را ایجاد مى‌کند... نه صِرف احیاء! ایجاد با احیاء دوتا است. آن إحیا کار حضرت عیسى است...

تلمیذ: ناقۀ حضرت صالح هم همین‌طور است؟

استاد: بله، ناقۀ حضرت صالح هم همین‌طور است. این ایجادى که نفس ولىّ مى‌کند از چه ماده‌اى بهره مى‌گیرد؟ هیچ، ماده نمى‌خواهد! اگر ما به آن دقت بکنیم آن قضیۀ اتصال بین ماده و صورت و حلقۀ مفقوده‌اى را که همه در این قضیه گیر کرده‌اند و نتوانسته‌اند ارتباط بین حادث و قدیم را درست اثبات کنند مى‌تواند ما را به این مسئله نزدیک کند که وقتى یک ولىّ مى‌آید و یک امر مادى خارجى ایجاد مى‌کند، یک شیر سیصد کیلویى ایجاد مى‌کند این ولىّ چه کرده است؟ یعنى آمده یک توبره خاک را برداشته و آورده گذاشته اینجا و تبدیل به شیر کرده است؟!